Carl Jung και Θρησκεία | Πάστα Φλώρα

Γράφει η Γιώτα Μαστροσαββάκη

Ο Jung έχει αναπτύξει τις δικές του θεωρίες συστηματικά κάτω από το τίτλο Αναλυτική Ψυχολογία. Οι έννοιες του συλλογικού ασυνειδήτου και των αρχετύπων τον οδήγησαν στη διερεύνηση δυτικών και ανατολικών θρησκειών, των μύθων και της αλχημείας. Ταξίδευε διαρκώς σε όλο τον κόσμο από το Μεξικό έως τις Ινδίες. Όπως ο Νίτσε, ο Σοπενχάουερ και ο Έσσε από τους οποίους δέχτηκε πολλές επιδράσεις, θεωρούσε ότι η ανατολίτικη σοφία είχε πολλούς θησαυρούς. Κατηγοριοποίησε τις προσωπικότητες σε εσωστρεφείς και εξωστρεφείς. Επίσης διέκρινε ανάμεσα στις ακόλουθες λειτουργίες του Εγώ: Σκέψη, Συναίσθημα, Αίσθηση και Διαίσθηση. Από την εμπειρία του με τους ασθενείς του θεώρησε τη νεύρωση ως «η ταλαιπωρία της ψυχής που δεν έχει βρει το νόημα της.» Το νόημα αυτό θεωρούσε ότι μπορούσε να βρεθεί μέσα από την μελέτη των ονείρων, των αρχετυπικών εικόνων και των συμβόλων. Για τον Jung η πορεία του ανθρώπου, είναι προς την εξατομίκευση, δηλαδή την αναζήτηση της ιδιαίτερης ουσίας του καθένα μας.

Γιούνγκ και Θρησκεία

Η ορολογία που δίνει για τη θρησκεία και τη φύση της θρησκευτικής εμπειρίας μοιάζει με αυτήν πολλών θεολόγων.

Θεωρεί πως ο πυρήνας της θρησκευτικής εμπειρίας είναι η υποταγή σε δυνάμεις που βρίσκονται έξω από τη λογική μας. Οι θεολόγοι σύμφωνα με την παρούσα άποψη μιλάνε για το «Θεό», ενώ ο Γιούνγκ για το συλλογικό ασυνείδητο. Σύμφωνα με τον ίδιο, το ασυνείδητο δεν αποτελεί απλώς ένα τμήμα της διανόησης μας, αλλά μια δύναμη που ξεφεύγει από τον έλεγχό μας και είναι κοινή σε όλους τους ανθρώπους.

Οι συνειδητές προσωπικότητες των ατόμων αποτελούν μικρούς κύκλους που εμπεριέχονται σε έναν μεγαλύτερο, το συλλογικό ασυνείδητο. Ως αποδείξεις για την ύπαρξη του παραθέτει τον βαθμό ομοιότητας που έχουν θρύλοι, μύθοι και θρησκευτικές ιστορίες από όλο τον κόσμο μεταξύ τους. Παραδείγματος χάρη, η παρθενογένεση του ήρωα-μεσσία παρατηρείται σε θρησκείες όχι μόνο της Ευρώπης και της Ασίας (όπως ο Δωδεκαθεϊσμός, ο Μιθραϊσμός ή ο Χριστιανισμός), αλλά και σε θρύλους της Νότιας Αφρικής και της Αμερικής, κάτι που δε μπορούμε να αποδώσουμε σε αλληλεπίδραση των λαών αυτών μεταξύ τους (Jacobi, 2005).

Γιούνγκ για τον Χριστιανισμό

O Γιούνγκ περιέγραψε το Χριστιανισμό, χαρακτηρίζοντάς τον μέρος μιας ιστορικής διαδικασίας απαραίτητης για την έκφραση ασυνείδητων τάσεων. Οι διάφορες αιρέσεις και παρακλάδια που εμφανίστηκαν με την πάροδο του χρόνου αποτελούσαν σύμφωνα με τον ίδιο, εκδηλώσεις ασυνείδητων αρχετυπικών στοιχείων, τα οποία δεν είχαν εκφραστεί ικανοποιητικά από την «ορθόδοξη» μορφή του. Παράλληλα όμως, έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τις μάνταλα του Ινδουισμού, σχηματικών παραστάσεων που χρησιμοποιούν οι Γιόγκι με σκοπό την επίταση της συγκέντρωσής τους και τη βίωση παράξενων εμπειριών.

Σύμφωνα με τις θεωρίες που διατύπωσε, οι παραστάσεις αυτές απεικονίζουν στο κέντρο ένα σημείο που συμβολίζει τη συνειδητή προσωπικότητα, περιφερικότερα σχήματα που αντιστοιχούν στο ατομικό ασυνείδητο και ακόμα πιο περιφερικά το συλλογικό ασυνείδητο, το οποίο περιέχει αρχέτυπα κοινά για όλη την ανθρωπότητα.

Μιλώντας για μια οξύμωρη θεωρία για τους περισσότερους ειδικούς και μη, αρκετοί ασθενείς του εκτίμησαν ιδιαίτερα τα κατευναστικά αποτελέσματα αυτών των εικόνων (Rohn, 1990).

Η σχέση του Γιούνγκ με τον Θεό

Ο Θεός τού Γιούνγκ έχει τόσο λίγη σχέση με τον Θεό της Βίβλου και με τον Κύριο μας Ιησού Χριστό, όση σχέση έχει και ο Αλλάχ των Μωαμεθανών. Ο Γιούνγκ συνήθιζε να μιλάει για τον «κόσμο τού Θεού», μέσα στον οποίο συμπεριελάμβανε, επίσης, και την αρχική του εμπειρία στον 3ο ή 4ο χρόνο της ζωής του. Όπως αναφέρει ο Γιούνγκ «Η φράση “ο κόσμος τού Θεού”, που για ορισμένα αυτιά ηχεί γεμάτη συναίσθημα, για μένα δεν είχε κατά κανέναν τρόπο αυτό τον χαρακτήρα. Στον “κόσμο τού Θεού” ανήκει κάθε τι “υπεράνθρωπο”: Το εκτυφλωτικό φως, το σκοτάδι της αβύσσου, η παγερή απάθεια του ασύνορου σε χρόνο και χώρο και το τρομερά παράδοξο του άλογου κόσμου της σύμπτωσης. “Θεός” ήταν για μένα το κάθε τι, όχι βέβαια ηθοπλαστικό».

Γιούνγκ, αντί για τον Θεό, μιλούσε για την «εικόνα του θεού» και κάτω από τον όρο αυτό θεωρούσε πως η θεότητα εργάζεται επάνω μας, μπορούμε να το διαπιστώσουμε μέσω της ψυχής· με τούτο, όμως, δεν μπορούμε να διακρίνουμε, αν οι επενέργειες αυτές έρχονται από τον Θεό ή από το υποσυνείδητο. Είναι δύο διαφορετικά μεγέθη. Και τα δύο είναι περιορισμένες έννοιες για μεταφυσικά περιεχόμενα. Η εικόνα περί Θεού, δεν συμπίπτει αυτόχρημα με το υποσυνείδητο, αλλά με ένα ιδιαίτερο περιεχόμενο του ίδιου, δηλαδή με το αρχέτυπο του Εγώ» (Wehr, 1985).

Κατά το Γιούνγκ (1990), η δημιουργία και έκφραση των συμβόλων αποτελεί κλειδί για την κατανόηση της ανθρώπινης φύσης. Το σύμβολο αποτελεί τον καλύτερο δυνατό τρόπο έκφρασης του αγνώστου και του ασυνειδήτου. Σκοπός του ήταν η διερεύνηση της ομοιότητας μεταξύ συμβόλων που εντοπίζονται σε θεολογικά, μυθολογικά και μαγικά συστήματα διαφόρων πολιτισμών και εποχών. Προκειμένου να επεξηγήσει παρόμοια σύμβολα διαφορετικών πολιτισμών και εποχών αναφέρεται σε δύο επίπεδα του ασυνειδήτου: το «ατομικό ασυνείδητο», το οποίο εμπεριέχει οτιδήποτε το άτομο έχει αποκτήσει κατά τη διάρκεια της ζωής του αλλά έχει ξεχαστεί ή απωθηθεί, και στο «συλλογικό ασυνείδητο» το οποίο εμπεριέχει μνημονικά ίχνη κοινά σε όλο το ανθρώπινο είδος (Wehr, 1985).

Συλλογικό ασυνείδητο και αρχέτυπα

Η έννοια των αρχετύπων ως τρόπος έκφρασης του συλλογικού ασυνείδητου αναλύεται. Εκτός από το καθαρά προσωπικό ασυνείδητο που υπέθεσε ο Freud, ένα βαθύτερο ασυνείδητο επίπεδο πιστεύεται ότι υπάρχει. Αυτό το βαθύτερο επίπεδο εκδηλώνεται σε παγκόσμιες αρχαϊκές εικόνες που εκφράζονται στα όνειρα, στις θρησκευτικές πεποιθήσεις, στους μύθους και στα παραμύθια. Τα αρχέτυπα, ως αφιλτράριστη ψυχική εμπειρία, εμφανίζονται μερικές φορές στις πιο πρωτόγονες και αφελείς μορφές (στα όνειρα), και άλλες φορές σε μια πιο σύνθετη μορφή, εξαιτίας της λειτουργίας της συνειδητής επεξεργασίας (στους μύθους). Οι αρχετυπικές εικόνες που εκφράζονται συγκεκριμένα στο θρησκευτικό δόγμα επεξεργάζονται λεπτομερώς σε τυποποιημένες δομές οι οποίες, παρότι εκφράζουν το ασυνείδητο με πλάγιο τρόπο, εμποδίζουν την άμεση σύγκρουση με αυτό (Jacobi, 2005).

Η αναζήτηση στο ασυνείδητο συμπεριλαμβάνει της αντιμετώπιση της σκιάς, της κρυφής φύσης του ανθρώπου· το ζεύγος άνιμα/άνιμους, ένα κρυφό αντίθετο φύλο σε κάθε άτομο· και παραπέρα, το αρχέτυπο του νοήματος.

Αυτά είναι αρχέτυπα που επιδέχονται την προσωποποίηση· τα αρχέτυπα της μεταμόρφωσης, που εκφράζουν τη διαδικασία της ατομικότητας, εκδηλώνονται σε διάφορες περιστάσεις. Καθώς τα αρχέτυπα διεισδύουν στη συνείδηση, επηρεάζουν την αντιληπτή εμπειρία τόσο των κανονικών όσο και των νευρωτικών ανθρώπων· ένα ιδιαίτερα ισχυρό αρχέτυπο μπορεί να κυριαρχήσει πλήρως στο άτομο και να προκαλέσει ψύχωση. Η θεραπευτική διαδικασία λαμβάνει υπόψη τα ασυνείδητα αρχέτυπα με δύο τρόπους: Γίνονται όσο το δυνατό πιο συνειδητά, και στη συνέχεια συνθέτονται με το συνειδητό μέσω της αναγνώρισης και της αποδοχής. Παρατηρείται ότι καθώς ο σύγχρονος άνθρωπος έχει μια ιδιαίτερα αναπτυγμένη ικανότητα να διαχωρίζει, η απλή αναγνώριση μπορεί να μην ακολουθηθεί από την ενδεδειγμένη δράση· έτσι πιστεύεται ότι η ηθική κρίση και στήριξη απαιτείται συχνά κατά τη διάρκεια της θεραπείας (Wehr, 1985).

Η έννοια του συλλογικού ασυνείδητου

Ο ορισμός, οι τρόποι εκδήλωσης και λειτουργίας του συλλογικού ασυνείδητου συζητούνται. Εκτός από το προσωπικό ασυνείδητο που γίνεται γενικά αποδεκτό από την ιατρική ψυχολογία, η ύπαρξη ενός δεύτερου ψυχικού συστήματος μιας παγκόσμιας και απρόσωπης φύσης θεωρείται. Αυτό το συλλογικό ασυνείδητο θεωρείται ότι αποτελείται από προϋπάρχουσες σκεπτομορφές, που ονομάζονται αρχέτυπα, τα οποία δίνουν μορφή σε ορισμένα ψυχικά περιεχόμενα, τα οποία με τη σειρά τους εισέρχονται στο συνειδητό. Τα αρχέτυπα παρομοιάζονται με ενστικτώδη πρότυπα συμπεριφοράς. Παραδείγματα ιδεών όπως η έννοια της αναγέννησης, η οποία εμφανίζεται ανεξάρτητα σε διάφορους πολιτισμούς και εποχές, προτείνονται ως αποδεικτικά στοιχεία για το συλλογικό ασυνείδητο (Rohn, 1990).

Πιστεύεται ότι υπάρχουν τόσα αρχέτυπα όσες είναι και οι επαναλαμβανόμενες καταστάσεις της ζωής, ότι όταν εμφανίζεται μια κατάσταση που αντιστοιχεί σε ένα συγκεκριμένο αρχέτυπο, το αρχέτυπο πιέζει για την ολοκλήρωσή του όπως μια ενστικτώδης παρόρμηση· η αντίσταση στην έκφρασή του μπορεί να οδηγήσει σε νεύρωση. Η ύπαρξη των αρχετύπων καταδεικνύεται στην ανάλυση των ενήλικων και παιδικών ονείρων, στην ενεργή φαντασία, στις ψυχωτικές παραισθήσεις, και στις φαντασιώσεις που παράγονται σε κατάσταση έκστασης. Το περιστατικό ενός παρανοϊκού σχιζοφρενή εξετάζεται με όρους της εκδήλωσης αρχετύπων στο παραληρητικό σύστημα του ασθενούς (Rohn, 1990).

Τα παραπάνω λόγια του Γιούνγκ δείχνουν καθαρά, την υπερβατική οδηγία και έμπνευση που είχε, αλλά και τις εντολές που έπαιρνε μέσα από τον σκοτεινό υπερβατικό κόσμο, διαμέσου των σκέψεων, των οράσεων και των ονείρων του. Για τον λόγο αυτό, η Αναλυτική Ψυχολογία τού Γιούνγκ, που προέρχεται από τέτοιες ρίζες, δεν είναι ούτε καθαρά επιστημονική. Είναι εμπνευσμένη και έχει προσανατολισμό από τον σκοτεινό πονηρό υπερβατικό κόσμο, και ορισμένες φορές η ορολογία της είναι αποκρυφιστική.

Πηγές

Jacobi, J. (2005). Βασικές αρχές της Ψυχολογίας του C.G. Jung. Αθήνα: Ιαμβλίχος

Jung, C.G. (1990). Βασικές αρχές της ψυχοθεραπείας. Αθήνα: Επίκουρος

Rohn, F.L. (1990). From Freud to Jung: A Comparative Study of the Psychology of the Unconscious. New York: C. G. Jung Foundation Books

Wehr, G. (1985). Καρλ Γιουνγκ, η ζωή και το έργο του. Αθήνα: Αρχέτυπο

See Also
View Comments (0)

Leave a Reply

Your email address will not be published.

© 2019 PASTAFLORAMAG.GR. ALL RIGHTS RESERVED | WEB DESIGNSELIDAMOU.GR
Scroll To Top