Η θεωρία της αλλοτρίωσης στον Τζωρτζ Όργουελ και η σύγχρονη αλλοτρίωση των μέσων μαζικής επικοινωνίας | Πάστα Φλώρα

Στο πλέον ιστορικό μυθιστόρημα του George Orwell «1984», διατυπώνεται η εξής φράση: «Τα ανίσχυρα κράτη αργά ή γρήγορα πάντα κατακτούνται και ο αγώνας για την αυτάρκεια δεν συμβαδίζει με τις ψευδαισθήσεις. Επιπλέον, για να είναι αυτάρκη, έπρεπε να διδάσκονται από το παρελθόν που προϋποθέτει ότι έπρεπε να έχουν πλήρη ιδέα για το τί συνέβη εκεί.

Βέβαια, οι εφημερίδες και τα ιστορικά βιβλία παρουσίαζαν πάντα μια ωραιοποιημένη και υποκειμενική άποψη των πραγμάτων αλλά το είδος της παραποίησης που γίνεται τώρα, ήταν κάτι το αδύνατο παλιότερα».

Το βιβλίο-ορόσημο του Orwell ακόμη και σήμερα ταράζει το νευρικό σύστημα οποιουδήποτε επιλέξει να το διαβάσει. Δεν είναι μόνο ο μελλοντολογικός χαρακτήρας του έργου ή η ακραία προσέγγιση του ολοκληρωτισμού με αφορμή τον αυταρχισμό του σοβιετικού καθεστώτος τον οποίο ο Orwell έβλεπε να αναδύεται εκείνη την περίοδο και απεχθανόταν παντελώς.

Δεν είναι μόνο ο υποσυνείδητος φόβος μπροστά στα τεκταινόμενα της περιόδου που τον ώθησαν να εξωθήσει στα άκρα τις καταστάσεις που έπλαθε πάνω στο χαρτί ξεσκεπάζοντας την σάπια όψη της ανθρώπινης φύσης.

Ούτε και ο μοναδικός συγγραφικός λόγος που με τόσο σαδιστικό τρόπο το πετυχαίνει ξεπερνώντας πια τα όρια της λογοτεχνίας και εγκαθιδρύοντας την ορολογία του «οργουελιανού» στην παγκόσμια φρασεολογία.

Περισσότερο από όλα, είναι η επίδραση στον ψυχισμό ενός ανθρωπιστή πολίτη του κόσμου με συγγραφικό ταλέντο που παρατηρεί την αλλοτρίωση τόσο της ανθρώπινης φύσης όσο και του τομέα εκείνου που δημιουργήθηκε για να προτάξει την ελεύθερη ανθρώπινη έκφραση: Των Μ.Μ.Ε.

Σχεδόν 80 χρόνια μετά από την έκδοση του, το συγκεκριμένο βιβλίο όχι απλώς παραμένει επίκαιρο αλλά δεν θα πάψει ποτέ να λειτουργεί και ως μια γερή «γροθιά στο στομάχι», ίσως όχι τόσο για τον ολοκληρωτισμό στη σύγχρονη εποχή αλλά αναφορικά με ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της εποχής:

Της «μαζικής» αλλοτρίωσης των Μ.Μ.Ε που εάν τότε είχε ξεκινήσει, τώρα είναι πλέον μια κοινή αποδοχή με άμεσες, πρακτικές προεκτάσεις και συνέπειες στην καθημερινή ζωή, ακριβώς εξαιτίας της άμεσης και πανταχού παρούσας σχέσης μας με το οποιοδήποτε μέσο επικοινωνίας που διατηρούμε, είτε αυτό είναι μια τηλεόραση ή μόλις με δύο αγγίγματα στην οθόνη του κινητού μας.

Δεν είναι απλώς ο «Μεγάλος Αδερφός» που παρακολουθεί, ελέγχει και λογοκρίνει τα πάντα ή μόνο η διαρκής αστυνόμευση της ίδιας της σκέψης από το κράτος και η καταδίκη της παραμικρής σκέψης (πόσο μάλλον πράξης) αμφισβήτησης των όσων προωθεί το κράτος της Ωκεανίας του Orwell όπως για παράδειγμα, η φυσιολογική προτροπή να προδίδεις ακόμη και τον ίδιο σου τον γονέα στην παραμικρή υποψία αμφισβήτησης του καθεστώτος. Είναι η οθόνη που βρίσκεται παντού και ξέρει από που έρχεται η ανάσα σου.

Είναι η άγνοια, η επανάπαυση στην έτοιμη τροφή για σκέψη που τη θέλει ανελεύθερη, κατευθυνόμενη και στηριζόμενη στον φόβο και όχι τον σεβασμό, αφού μόνο έτσι αναδεικνύεται ένα ολοκληρωτικό καθεστώς.

Τι συμβαίνει όμως με τη γλώσσα; Την πληροφόρηση;

Μια οθόνη είναι μόνο για παρακολούθηση και απόσπαση προσοχής; Είναι δίοδος στον κόσμο από τον οποίο μας χωρίζουν χιλιόμετρα ή τελικά, μια προκατασκευασμένη εικονική πραγματικότητα που η αυτονόητη, δωρεάν ελεύθερη πρόσβαση που μας δίνεται σε εκείνη δεν είναι τίποτε άλλο από μια ψευδαίσθηση ελευθερίας;

Και τι συμβαίνει με τη γλώσσα που χρησιμοποιείται από όλους όσους ακούμε να μιλούν ήδη πριν εμείς διαμορφώσουμε τη δική μας ομιλία ή τον δικό μας τρόπο σκέψης;

O Orwell όρισε μια νέα διάλεκτο που την ορίζει ως Νέα Ομιλία και αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της νέα τεχνικής του πλασματικού αυτού κράτους στοχεύοντας στην απόλυτη συρρίκνωση της γλώσσας και της ηλιθιοποίησης των πολιτών.

Εάν η γλώσσα είναι σκέψη, τότε προφανώς δεν συμφέρει να είναι ανεπτυγμένη άρα και πρέπει να αποτελέσει το πρώτο σημείο αλλαγής.

Στην Ωκεανία του Orwell, κυκλοφορούν ολοένα και λιγότερα λεξικά ενώ οι λέξεις ολοένα και συρρικνώνονται.

Οι προτάσεις δεν περιλαμβάνουν τίποτα περισσότερο από ακρωνύμια, συρρικνωμένες έννοιες και απλές λέξεις χωρίς συνοχή, σημεία στίξης ή απλό συντακτικό θυμίζοντας περισσότερο κάποιο κωδικοποιημένο μήνυμα παρά φράση σε προφορικό ή γραπτό λόγο.

Δεν είναι απλώς η διαρκής παρακολούθηση, η παραπληροφόρηση ή η κατασκευή της εκάστοτε είδησης από το κράτος για να δείξει όσα θέλει εκείνο να δείξει σε αντίθεση με όσα πραγματικά συμβαίνουν αλλά και η γλωσσική συρρίκνωση και ευχέρεια που τελικά καθιστούν το άτομο ανήμπορο να σκεφτεί, να εκφραστεί και πόσο μάλλον να φανταστεί πόσο περίτεχνα η σκέψη διευρύνεται και ανυψώνεται έχοντας ένα δαψιλές λεξιλόγιο το οποίο όμως κανένα λεξικό ή κυβέρνηση δεν επικροτεί.

Ο λόγος που ο Orwell κατά καιρούς επανέρχεται στο προσκήνιο για να εξαφανιστεί και να εμφανιστεί ξανά σε ανύποπτο χρόνο είναι ακριβώς εξαιτίας του παραλληλισμού με την σύγχρονη πραγματικότητα των Μ.Μ.Ε.

Δεν είναι απλώς η παραπληροφόρηση, η οποία και είναι εν μέρει εύλογη αν αναλογιστεί κανείς ότι ο καθένας έχει πρόσβαση και ελευθερία έκφρασης, ένα αυτονόητο δικαίωμα αλλά και στοίχημα κάθε δημοκρατίας απέναντι στην ορθή παιδεία, καλλιέργεια και προαγωγή της κοινωνίας.

Περισσότερο από ποτέ άλλοτε, κάθε τηλεοπτική ζώνη περιλαμβάνει το λιγότερο ένα ευτελές πρόγραμμα με σκοπό να τέρψει έστω και προσωρινά τον θεατή στοχεύοντας στην ανάγκη του για απόσπαση προσοχής από το κουραστικό σήμερα και το άσχημο αύριο που έπεται.

Η τρομοκρατία και η εργαλειοποίηση του φόβου εξυπηρετούν την καταστολή αλλά και την προαγωγή της ευτέλειας που ενώ σε καθεμία από τις δυο περιπτώσεις φαίνεται ελεγχόμενη πριν γίνει επικίνδυνη, γίνεται σταδιακά επιβαλλόμενη ωσάν δυο διαφορετικές όψεις του ίδιου νομίσματος, αυτού της ηθικής κατάπτωσης.

Η γλωσσική υποβάθμιση επιφέρει μια χυδαιότητα που το λιγότερο προσβάλλει άτομα που προϋπήρχαν αυτής της ηθικής κατάπτωσης. Στο 1984, όλοι είναι υποχρεωμένοι να υπακούσουν στην γλωσσική συρρίκνωση ενώ σήμερα, όσο παράδοξο και αν ακουστεί, ακόμη υπάρχει το περιθώριο της αποδοχής ή της απόρριψης.

Για το καθεστώς της Ωκεανίας θα ήταν η καταδίκη, όμως ευτυχώς στην σημερινή εποχή υπάρχουν ακόμη εκείνοι που απορρίπτουν αυτήν την γλωσσική ή δημοσιογραφική κατάπτωση είτε γιατί η σκέψη τους διαμορφώθηκε πριν αυτή επέλθει, είτε γιατί ακόμη αν και δεν έχει αγγίξει την τελεολογική της μορφή, το άτομο διαθέτει μια ορθολογιστική χροιά και παρατηρητικότητα απέναντι στα τεκταινόμενα.

Η επιλεκτικότητα των ειδήσεων ενώ πρέπει να συμβαδίζει με την πραγματικότητα απλώς εναλλάσσεται κάνοντας το πρώτο θέμα της επικαιρότητας ξαφνικά τρίτο ή τέταρτο ή απλώς, οι ειδήσεις αποκρύπτονται.

Ο λόγος των διαφημίσεων, στα πάνελ ή στον Τύπο οποιασδήποτε μορφής είναι τόσο παραποιημένος ή τυποποιημένος χρειάζεται ώστε να ελκύει, να παραπλανεί και να χειραγωγεί την οπτική, την κρίση και την αντίληψη.

Όταν μιλάμε για κάτι «οργουελιανό», δεν εννοούμε τον ολοκληρωτισμό, τον παρεμβατισμό ή την παρακολούθηση αλλά την κατάπτωση, την αλλοτρίωση, την γλωσσική και νοητική ευτέλεια της γλώσσας και της αντίληψης που θεωρείται αυτονόητη.

Είτε μιλάμε για κοινή παραβίαση, εκχυδαϊσμό ή πτώση της γλώσσας, τακτικές παραπληροφόρησης ή χειραγώγησης ή ακόμη και τη χρήση επιτηδευμένων λέξεων για επιβολή εξουσίας ή απλώς χάριν εντυπωσιασμού, η γραμμή που όρισε ο Orwell είναι ένα «πατρόν» πάνω στο οποίο ο καθένας μπορεί να δημιουργήσει ή να πέσει στη δική του παγίδα σκέψης και νοητικής αδράνειας, η οποία έχει κοπεί στα μέτρα του.

Η διαφορά είναι πως ακόμη υπάρχει η επιλογή της καλλιέργειας και όχι της στυγνής παράδοσης στην ευτέλεια της πληροφόρησης.

Είμαστε όμως τελικά ικανοί και αρκετά παρατηρητικοί ώστε να κρίνουμε ορθολογικά τον κόσμο μπροστά από μια οθόνη και όχι χάρη σε ένα τρόπον τινά placebo στο οποίο είμαστε διαρκώς εκτεθειμένοι;

Τελικά, πόσο ενδυναμωμένο νου και κριτική σκέψη οφείλουμε να έχουμε ώστε να απέχουμε από την αλλοτρίωση; Και το κυριότερο, πως πετυχαίνουμε την νοητική μας ακεραιότητα απέναντι σε κάθε σερβιρισμένο πιάτο μαζικής ενημέρωσης;

Ειρήνη Σαμαρά

© 2019 PASTAFLORAMAG.GR. ALL RIGHTS RESERVED | WEB DESIGNSELIDAMOU.GR
Scroll To Top