Ρενέ Μαγκρίτ: Μέρος 2ο | Πάστα Φλώρα

Η γλώσσα μας ενδιαφέρει γενικότερα μιας και είναι το μέσο επικοινωνίας. Φυσικά θα έλεγε κανείς πως η γλώσσα είναι δουλειά του φιλοσόφου. Και όμως ο Μαγκρίτ δε διαφέρει τόσο από τον φιλόσοφο. Τι επεδίωκε μέσα από αυτά τα έργα ο Μαγκρίτ; Φυσικά να μας διαφωτίσει, να μας δείξει πως ακόμα και στις γλωσσικές μας συνήθειες κάποια πράγματα μας περνούν τελείως απαρατήρητα, ενώ θα έπρεπε να μας απασχολούν. Ήθελε να τονίσει επομένως  στους πίνακες του με λέξεις και εικόνες κάποιες συγχύσεις και κάποιες υπεραπλουστεύσεις, τόσο βαθιά ριζωμένες στις γλωσσικές μας συνήθειες ώστε να περνούν σχεδόν απαρατήρητες. Όπως και οι περισσότερες εμμονές του, έτσι και οι γλωσσικές αναζητήσεις του είχαν κάνει την εμφάνισή τους στα έργα του ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1920.

«Ο Μαγκρίτ μοιάζει να αγαπά τις λέξεις όσο και τη ζωγραφική», παρατηρεί ο Ζαν Βαρλαβάν. Δεν πρόκειται για υπερβολή. Μέσα από τις ποιητικές του εικόνες θέτει την προσοχή του θεατή σε καθημερινά αντικείμενα αποδοσμένα με διαφορετικό τρόπο από ό,τι έχουμε συνηθίσει. Άλλωστε θεωρούσε πως το μάτι του θεατή έχει την τάση να διακρίνει το άγνωστο παρά να δίνει βάση σε λεπτομέρειες των καθημερινών αντικειμένων όπου αποτυπώνονται με τέτοιο τρόπο ώστε να δώσει υπόσταση σε ιδέες που ήθελε να πραγματοποιηθούν στην πραγματικότητα.

Ο Βιτγκενστάιν γράφει: “Οι όψεις των πραγμάτων που έχουν μεγαλύτερη σημασία για μας είναι κρυμμένες, επειδή ακριβώς είναι απλές και γνώριμες. Αδυνατούμε να διακρίνουμε κάτι, επειδή είναι πάντοτε ‘’μπροστά στα μάτια μας’’. 

Στο άτιτλο έργο (η Πίπα) έχει έναν διαφορετικό υπαινιγμό της πίπας όπου εμφανίζεται σε αυτό το μικρό έργο. Εδώ ο καλλιτέχνης έχει εφαρμόσει σε δύο περιοχές παχιά ανάγλυφη υφή όπου δίνει την εντύπωση ενός ριτιδιασμένου χαρτιού όπου έχει τοποθετηθεί σε ένα σκούρο πλαίσιο, σαν κολάζ. Ο τρόπος που έχει ζωγραφιστεί στα δεξιά δημιουργεί την απεικόνιση μιας πίπας, και ακριβώς από κάτω έχει γραφτεί με παράξενη καλλιγραφία “la pipe”. Επομένως αποτέλεσε βασικό έργο για την δημιουργία του έργου “η σημασία των λέξεων”.

Ρενέ Μαγκρίτ (Η Πίπα), 1928. Ελαιογραφία σε μουσαμά, 27 * 41 εκ.

Ο Eρνστ Γκόμπριχ εύστοχα έχει τονίσει ότι, «Ενώ ο πραγματικός κόσμος δεν μοιάζει με μια επίπεδη επιφάνεια, μια επίπεδη επιφάνεια μπορεί να μοιάζει με τον πραγματικό κόσμο». Η λέξη “πίπα” δεν έχει τίποτε που να μας δίνει τη βεβαιότητα ότι δεν θα μπορούσε να σημαίνει κάτι διαφορετικό από αυτό που της ανέθεσε μια βαθιά ριζωμένη συνήθεια. Μπορεί, συνεπώς, πίσω απ’ ό, τι βλέπουμε να κρύβεται κάτι άλλο.

Το 1928/29  παρουσίασε ένα έργο όπου ακριβώς επειδή έχει απλότητα ως γενική ιδέα και είναι εύκολο να το αναγνωρίσει κανείς, είναι και ένα από τα πιο γνωστά έργα του Μαγκρίτ. Αυτό το έργο, με τίτλο «Η χρήση των λέξεων» ή – όπως συνηθίζεται να αποκαλείται- “Η προδοσία των εικόνων”, απεικονίζει αυτή την αποκλειστική πνευματική αρχή από την οποία ο Μαγκρίτ ξεκίνησε και χάρη στην οποία ξεχώρισε από τα υπόλοιπα μέλη του Σουρρεαλιστικού κινήματος. Η πρώτη εκδοχή είναι περίπου σύγχρονη με τη σειρά των έργων από το «Κλειδί των ονείρων». Έχει ζωγραφίσει μια προσεκτικά σχεδιασμένη πίπα, και από κάτω γραμμένο σταθερά και επίπονα ένα κείμενο που θυμίζει τους τίτλους των σχολικών βιβλίων. Η φράση «αυτό δεν είναι μία πίπα» -όπου συνιστά ταυτόχρονα προφορική και γραπτή δήλωση – συνοδεύει την πίπα που εικονίζεται. Μας αναγάγει λοιπόν σε ένα θέμα ιδιαίτερης φιλοσοφικής σημασίας και διανοητικής δυσκολίας. Στην ουσία ονομάζει κάτι που δεν χρειάζεται να ονοματιστεί από τη στιγμή που μας είναι ήδη οικείο και στην περίπτωση αυτή με μια φράση που ταυτόχρονα αρνείται ότι «είναι αυτό που είναι». 

Θεωρούσε το παιχνίδι με τις λέξεις εξίσου σημαντικό με την εικόνα. “Ο Μαγκρίτ μοιάζει να αγαπά τις λέξεις όσο και τη ζωγραφική” παρατηρεί ο Ζαν Βαρλαβάν. Παίζει με διλήμματα και απορίες. Ακόμα και στα γράμματα που συνήθιζε να γράφει συνδύαζε τις λέξεις με τις εικόνες, προκειμένου να διαδώσει τις ορατές του ιδέες αλλά και για να τις γνωστοποιήσει σε φίλους του. Ο Μαγκρίτ απεικονίζει μια πίπα γράφοντας από κάτω με καλλιγραφικά  “Ceci n’est pas une pipe” σε ένα φωτεινό πλαίσιο αυτή τη φορά.

Δείχνει έτσι ότι το αντικείμενο και η απεικόνισή του δεν ταυτίζονται αυτονόητα και ότι η λεκτική εκφορά μπορεί να αναιρέσει την εικόνα. Για πρώτη φορά θέλησε να απεικονίσει αποκλειστικά και μόνο ένα αντικείμενο με υποκίτρινους και καφέ χρωματισμούς. Το “Τούτο εδώ δεν είναι πίπα” σημαίνει ότι έχουμε μπροστά μας απλώς ένα δισδιάστατο ζωγραφισμένο αντικείμενο που, από λαθεμένη χρήση της γλώσσας μπορεί να εκληφθεί ως πραγματικό, αλλά που ασφαλώς έχει διαφορετική λειτουργία, γιατί δεν μπορεί φυσικά κανείς να καπνίσει με μια ζωγραφισμένη πίπα. Μοιάζει αντιφατικό, ωστόσο επεξηγείται επαρκέστατα από τη δήλωση του ίδιου του καλλιτέχνη: «Αυτό δεν είναι μία πίπα, είναι μία εικόνα της». Ο βασικός άξονας του επαναστατικού τρόπου σκέψης του: «Το να είσαι σουρεαλιστής σημαίνει ότι απαγορεύεις στον εγκέφαλό σου να θυμάται όσα έχεις δει και ότι είσαι πάντα σε επιφυλακή για αυτό που ποτέ δεν υπήρξε».

Όταν παρατηρούμε την ζωγραφισμένη εικόνα τελείως αυθόρμητα έχουμε τη δυνατότητα να διατυπώσουμε το εξής: “αυτό είναι μια πίπα’’. Άποψη όμως του καλλιτέχνη είναι να μην μπερδευόμαστε με κάτι το απτό. Σκόπιμα επομένως και τελείως συνειδητοποιημένα γράφει από κάτω «αυτό δεν είναι μια πίπα». Αυτό το έργο λοιπόν χάρη στην απλότητα του φωτεινού-σκοτεινού μοντέλου που απεικονίζεται έγινε ακαταμάχητη η παρουσία του στον καλλιτεχνικό χώρο! Όπως και η ελευθερία που έδωσε στο ζωγραφισμένο αντικείμενο να αιωρείται είχε κάποιον μεγαλύτερο αντίκτυπο.

Για αυτό το λόγο άλλωστε όταν παρατηρεί κανείς αυτό το έργο τέχνης έρχεται αντιμέτωπος  με το εξής ερώτημα ‘’τι άλλη μορφή μπορεί να έχει μια εικόνα;” Ή ‘’ποια άλλη σημασία μπορεί να έχει μια λέξη;’’. Με λίγα λόγια με ποιον τρόπο θα μπορούσε ο καθένας από εμάς να κατανοήσει καθημερινά πράγματα ή καταστάσεις. Ίσως και να πρόκειται για μια απλή πίπα που να ανήκε σε κάποιον από τους άνδρες με τα μέλλον καπέλα που συνήθιζε ο Μαγκρίτ να προβάλει.

Σε ένα καβαλέτο πάνω στις εμφανείς σανίδες του δαπέδου διαφαίνεται ένα κείμενο και ένα σχήμα εντός πλαισίου.

Υπάρχουν όπως θα διαπιστώσουμε και εδώ σκόπιμες ασάφειες. Ο πίνακας ζωγραφικής θυμίζει έναν σχολικό μαυροπίνακα. Πολύ πιθανόν ο χώρος να θυμίζει και το στούντιο του καλλιτέχνη.  Μάλιστα ο Μαγκρίτ είχε έρθει σε επαφή με έναν από τους θεωρητικούς της σημειολογίας και της γλωσσολογίας, τον Μισέλ Φουκώ. Όπως χαρακτηριστικά έγραφε ο Φουκώ για το έργο: «Τα δύο μυστήρια», Το σχέδιο της πίπας και η λεζάντα έχουν καλά οριοθετηθεί στην επιφάνεια ενός πίνακα πάνω σε ένα ξύλινο τρίεδρο, χοντρό και στέρεο. Και τότε είναι που ο Μαγκρίτ επιδιώκει να ανασυστήσει έναν κοινό τόπο στην εικόνα και τη γλώσσα. Να την που πέταξε! Εκεί ψηλά χωρίς σημείο αναφοράς. Βρίσκεται πλέον σε μια επίπλευση. Και τότε, πάνω στους λοξότμητους και τόσο φανερά ασταθείς, ορθοστάτες του, δεν απομένει στο καβαλέτο τίποτα άλλο παρά να ανατραπεί και να διαλυθεί. Και εκείνη τη στιγμή ο πίνακας και η πίπα θα κυλήσουν καταγής, τα γράμματα θα διασκορπιστούν. Ο κοινός τόπος – ένα τετριμμένο και καθημερινό μάθημα έχει χαθεί[…].

Στην Τρίτη εκδοχή διαφοροποιείται το έργο από τα προηγούμενα δύο χάρη στη σκιά όπου ρίχνει σαν να πρόκειται για κανονικό τρισδιάστατο αντικείμενο και όχι απλά και μόνο για την ζωγραφική αναπαράσταση μιας πίπας. Παράλληλα είναι ολοφάνερο πως αιωρείται μέχρι και καπνός μέσα από την πίπα. Και όμως, η εικόνα δεν επιτελεί την ίδια λειτουργία με το αντικείμενο, η αναπαράσταση δεν είναι το ίδιο με την ύπαρξη.

Το 1929 στο δεύτερο μανιφέστο που δημοσιεύτηκε  στην εφημερίδα “La Revolution surrealiste” από τον Breton ο Μαγκρίτ θέλησε να τονίσει το εξής σε συνάρτηση με τα έργα όπου συνδυάζει λέξεις και εικόνες: “ Για εμένα η ζωγραφική είναι απλώς ένα εργαλείο που μου επιτρέπει να περιγράψω μια ιδέα όπου σχηματίζεται αποκλειστικά από ό,τι είναι ορατό σε αυτόν εδώ τον κόσμο- ή καλύτερα, προκειμένου να γίνει ο κόσμος, όπως ακριβώς είναι”. Και πάλι εδώ τίθεται η πνευματική διάσταση της ζωγραφικής μέσα από τα έργα του καλλιτέχνη. Συνεπώς εδώ δεν έχουμε υποκειμενικές σκέψεις του ζωγράφου παρά μόνο αντικειμενική παρουσίαση του ορατού κόσμου. Για αυτό άλλωστε αυτό δεν είναι, στην πραγματικότητά, μία πίπα, αλλά η ζωγραφική αναπαράσταση της.

Ρενέ Μαγκρίτ, Η σημασίατων Λέξεων, 1928-1929, ελαιογραφία σε μουσαμά, 62,2 * 81 εκ., Μουσείο Τέχνης, Λος Άντζελες.

Ρενέ Μαγκρίτ, Τα Δύο Μυστήρια, 1966. Ελαιογραφία σε μουσαμά, 65 * 80 εκ.

Ρενέ Μαγκρίτ, Ο αέρας και το τραγούδι, 1964. Γκουάς, 35 χ 54. Ιδιωτική συλλογή (έλαβε μέρος στη σειρά έργων: “Αυτό δεν είναι μια πίπα”).

Αργότερα αποτέλεσε έμπνευση για το επόμενο κίνημα που ήταν ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός- Ματίς (31.12.1869 Λε Κατώ/Καμπρεζί – 3.11.1954 Νίκαια) , Βαν Γκογκ (30.3.1853 Ζούντερτ – 29.7.1890 Ωβέρ-συρ-Ουάζ), Μπονάρ(3.10.1867 Φοντεναί-ω-Ροζ – 23.11.1947 Λε Κανέ), Ρενουάρ (25.1.1841 Λιμόζ – 3.12.1919 Κανσυρ-Μερ) και Σαμπά (1869 Ναντ-1937 Παρίσι). Επιπροσθέτως πολλά από τα έργα του αξιοποιήθηκαν για την ποπ κουλτούρα. . Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του τραγουδιού “Rene and Georgette Magritte With Their Dog After The War”. Πρόκειται για μπαλάντα που έγραψε και τραγούδησε ο Paul Simon (13.10.1941 Nιούαρκ, Νιου Τζέρσι) και σχετίζεται με τον σουρεαλιστή ζωγράφο Ρενέ Μαγκρίτ και με την σύζυγο του Georgette. Ο τίτλος προέρχεται από μια φωτογραφία του συζυγικού ζεύγους Μαγκρίτ και του σκύλου τους στο Βέλγιο.

Συνεπώς ο Μαγκρίτ έδωσε μια νέα πνοή στον σουρεαλισμό μιας και με τις ευφάνταστες εικόνες του παρουσίαζε καθημερινά αντικείμενα σε παράδοξους συνδυασμούς.  Ο Μαγκρίτ μέσα από τα καλλιτεχνικά του έργα μας υποβάλλει σε έναν κόσμο αισθήσεων και διανοημάτων. Μας επιβάλλει την ανάγκη να συλλογιστούμε σε ένα τελείως διαφορετικό για τα δεδομένα μας επίπεδο, μακριά από τα συνηθισμένα πλαίσια. Πολύ πιθανόν επιτέλους τα πράγματα να αποκτούν την πραγματική τους μορφή και το αληθινό τους νόημα.

Αθηνά Γεωργακοπούλου 


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

http://www.smarthistory.org. (13.11.2019)

http://www.wikipaideia.gr.(13.11.2019)

Αριλένα Δημητρίου. Η ιστορία πίσω από τον Πίνακα: Οι Εραστές II του Ρενέ Μαγκρίτ. (13.11.2019)

ARTI news. Ρενέ Μαγκρίτ: Τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται. (13.11.2019)

ΤοΒΗΜΑ Team, Ρενέ Μαγκρίτ: Το μυστήριο της πραγματικότητας.(13.11.2019)

Λίνα Μανδράκου, Ο άγνωστος Rene Magritte.(26.11.2019)

Μάρω Βασιλειάδου, Σουρεαλιστική συνάντηση στις Βρυξέλλες.(29/12/2019)

Κική Τριανταφύλλη, Ρενέ Μαγκρίτ, 130 αποκαλυπτικές φωτογραφίες. (01/01/2020)

Passeron . R. 1972 Rene Magritte.

Schneede U.M. 1982. Rene Magritte: Life and Work.

Magritte. R. 1989. Τα Κείμενα.

Γκάμπλικ. Σ.1993. Μαγκρίτ. Μτφ: Ανδρέας Παππάς

Meuris. J. 1994. Magritte.

K.G. Saur. 2002 – 2003. AllgemeinesK?nstlerlexikon

Abadie. D. 2003. Magritte.

Michaux. H. 2008. Ονειροπολώντας με αφορμή αινιγματικές ζωγραφιές.

Gohr. S. 2009. Magritte: Attempting the Impossible.

Gombrich. E. H. 2011. Το χρονικό της τέχνης.

Παυλόπουλου. Δ. 2017. Οδηγός Εκπόνησης Εργασίας Από Τη Θεωρία Στην Εφαρμογή.                   

Χαραλαμπίδη. Ά. 2018. Η τέχνη του εικοστού αιώνα.

See Also
View Comments (0)

Leave a Reply

Your email address will not be published.

© 2019 PASTAFLORAMAG.GR. ALL RIGHTS RESERVED | WEB DESIGNSELIDAMOU.GR
Scroll To Top