Now Reading
Υπερρεαλισμός και Freud | Πάστα Φλώρα

Υπερρεαλισμός και Freud | Πάστα Φλώρα

Γράφει η Γιώτα Μαστροσαββάκη

Ο Υπερρεαλισμός ή Σουρεαλισμός από τη γαλλική λέξη surrealisme ήταν ένα πρωτοποριακό κίνημα που δεν περιορίστηκε μόνο στον χώρο της λογοτεχνίας, αλλά επεκτάθηκε και σε άλλες μορφές τέχνης λαμβάνοντας και πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις.

Γεννήθηκε τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα στη Γαλλία, αναπτύχθηκε από νεαρούς ποιητές της εποχής με κύριο εκφραστή τον Αντρέ Μπρετόν διαμορφώνοντας ένα κίνημα το 1924 που αργότερα οδηγήθηκε στη δημοσίευση του Μανιφέστου που ανήγγειλε τη δημιουργία ενός νέου κινήματος (Χρυσανθόπουλος, 1952).

Υπερρεαλισμός

Προτεστάντες της πρώιμης υπερρεαλιστικής ομάδας αποτελούσαν οι Ρεμπώ, Μαλλαρμέ και Λωτρεαμόν αλλά και σύγχρονοι λογοτέχνες της εποχής.

Άλλες επιρροές προήλθαν από τον Γερμανικό Ρομαντισμό αλλά και το αγγλικό γοτθικό μυθιστόρημα. Πυρήνα των υπερρεαλιστικών ιδεών αποτέλεσαν οι θεωρίες του Φρόυντ αν και οι υπερρεαλιστές δεν ενδιαφέρονταν για τις θεραπευτικές δυνατότητες της ψυχαναλυτικής θεωρίας, αλλά για τα όνειρα ως καταστάσεις απελευθέρωσης της ανθρώπινης φαντασίας. Η δυσπιστία απέναντι στον ορθολογισμό και τις τυπικές συμβάσεις που αποτελούσαν ιερές αξίες για την εποχή και για αρκετούς πρωτοπόρους καλλιτέχνες αποτέλεσε τη βάση εξερεύνηση του χώρου του ασυνειδήτου και του ονείρου.

Πέρασαν δυο χρόνια πριν ο σουρεαλισμός πάρει ουσιαστικά τη μορφή κινήματος. Αρκετοί μελλοντικοί Σουρεαλιστές όπως ο Μπρετόν και ο Έρνστ πειραματίζονταν ήδη με τις δυνατότητες του αυτοματισμού και των ονείρων. Εκείνο που τους χαρακτήριζε ήταν η προσφυγή στον υπνωτισμό και τις ναρκωτικές ουσίες (Παππάς, 2003).

Υπερρεαλισμός και Φρόυντ

Ο υπερρεαλισμός βασίζεται στην πίστη, σε μια ανώτερη πραγματικότητα, σε διάφορες μορφές συνειρμού στην κυριαρχία των ονείρων. Σκοπός της είναι να αφανίσει τους άλλους ψυχικούς μηχανισμούς και να τους αντικαταστήσει στην λύση βασικών προβλημάτων της ζωής. Αποδίδονται ακόμα ιδιαίτερες τιμές στον Σίγκμουντ Φρόυντ, που είναι ο πρώτος αναλυτής των ονείρων, ως μέσο για την κατανόηση του ατόμου. Ο σουρεαλισμός αφομοίωσε τις επιρροές του από το κίνημα του Ντανταϊσμού. Το τυχαίο και το παράλογο του ντανταϊσμού αποτελούν δυο διαφορετικές κινητήριες πλευρές που τείνουν να προσανατολιστούν σε ένα κλίμα εκστατικής φαντασίας μεταφυσικής πραγματικότητας.

Ο Υπερρεαλισμός λοιπόν επηρεασμένος από τον Ντανταϊσμό, τις εμπειρίες ενός παράλογου πολέμου, την αποξένωση και την ψυχολογία του υποσυνειδήτου, όπως τη διαμόρφωσε ο Φρόυντ στράφηκαν στον εαυτό τους, στο υποσυνείδητο, στο όνειρο, στην φαντασίωση κάνοντας μια προσπάθεια να δώσουν μορφή σ’ ένα «εσωτερικό μοντέλο» (Παππάς,2003).

Αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει ο ντανταϊσμός εξαιτίας της ίδιας του της φύσης, επιχείρησε να το δοκιμάσει ο σουρεαλισμός. Αν και ο καθαρός αναρχισμός του Ντάντα απέβλεπε στην κατάκτηση της αντίληψης της ελευθερίας, άμεσης άρνησης κάθε ηθικής και κοινωνικής σύμβασης. Ο σουρεαλισμός ουσιαστικά εγγυάται στον άνθρωπο μια ελευθερία πραγματοποιήσημη. Σε αντίθεση με την άρνηση του Ντάντα ο σουρεαλισμός προτείνει πειραματική επιστημονική έρευνα βασιζόμενη στην φιλοσοφία και την ψυχολογία (Χρυσανθόπουλος, 1952).

«Από την σύγχρονη ψυχολογία, ο σουρεαλισμός αντλεί ουσιαστικά ότι τείνει να δώσει μια επιστημονική βάση στις αναζητήσεις για την καταγωγή και τις μεταβολές των ιδεολογικών εικόνων. Με αυτή την έννοια, απέδωσε ο σουρεαλισμός, ιδιαίτερη σημασία στην ψυχολογία των διαδικασιών του ονείρου, έτσι όπως την ερμήνευσε ο Φρόυντ» (Breton,1935).

O αυτοματισμός στον σουρεαλισμό με «πρωτεργάτες» του Marx, Lautreamont μαζί με αυτούς και ο Sade ο οποίος θέλησε να ξαναδώσει στον εκπολιτισμένο άνθρωπο τη δύναμη των πρωτόγονων ενστίκτων του. Ο Sade θεωρήθηκε από τους σουρεαλιστές σαν «ο γνήσιος προάγγελος του Φρόιντ και όλης της σύγχρονης ψυχοπαθολογίας». Ο Φρόιντ με τις ιδιαίτερες μελέτες του πάνω στην ψυχολογία του ονείρου και γενικότερα με όλες τις έρευνες του για την ζωή πρόσφερε ορισμένα αντικατάστατα όπλα. Το όνειρο αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ύπαρξής μας. Στο όνειρο ο άνθρωπος ικανοποιείται πλήρως από ότι του συμβαίνει. Έτσι και στον σουρεαλισμό ψάχνουν να βρουν αυτό το σημείο συνάντησης ανάμεσα στο όνειρο και την εγρήγορση. Δυο τόσο αντίθετες καταστάσεις, αλλά όταν διαλύονται να δίνουν τόπο σε ένα είδος υπερπραγματικότητας. Σύμφωνα και πάλι με τον Breton (1935), είναι αναγκαίο να μάθουμε να ελευθερώνουμε τις δυνάμεις του υποσυνείδητου εγώ μας ακόμα και σε κατάσταση εγρήγορσης. Ο σουρεαλισμός λοιπόν είναι ένα μέσο για την ολοκληρωτική απελευθέρωση.

«Ο σουρεαλισμός είναι καθαρός ψυχικός αυτοματισμός μέσω του οποίου μπορούμε να εκφράσουμε είτε προφορικά είτε γραπτά ή και με άλλους τρόπους την πραγματική λειτουργία της σκέψης. Είναι αυτό που υπαγορεύει η σκέψη όταν απουσιάζει ο έλεγχος που ασκεί η λογική μακριά από κάθε αισθητική ή ηθική ανησυχίας» (Breton 1924). Το πρώτο Μανιφέστο του σουρεαλισμού ήταν μια συρραφή ιδεών. Δημοσιεύθηκε το 1924 και ανήγγειλε τον σουρεαλισμό ως λογοτεχνικό κίνημα. Αφορούσε κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, αγκαλιάζοντας αγνοημένα ως τότε πεδία όπως τα όνειρα και το ασυνείδητο με σκοπό να διερευνήσει και να ενοποιήσει την ανθρώπινη ψυχή σε όλες τις εκφάνσεις της.

Ο σουρεαλισμός δίνει έμφαση στο στοιχείο του αυτοματισμού, ενώ μεγάλο μέρος είναι αφιερωμένο στα όνειρα, άμεση έκφραση του ασυνειδήτου κατά τον Φρόυντ. Παρά τους φόρους τιμής στον Φρόυντ είναι σαφές ότι ο τρόπος με τον οποίο οι σουρεαλιστές χρησιμοποιούσαν τις τεχνικές του ελεύθερου συνειρμού και της ερμηνείας των ονείρων, βρισκόταν σε άμεση αντίληψη με τις προθέσεις του θεμελιωτή της ψυχανάλυσης. Ούτε η ερμηνεία των ονείρων ενδιέφερε ουσιαστικά τους σουρεαλιστές, αρκούνταν στην καταγραφή τους. Ο Φρόυντ αρνήθηκε κάποτε να συνεργαστεί σε μια ανθολογία ονείρων που ετοίμαζε ο Μπρετόν, δηλώνοντας ότι δεν βλέπει τι αξία θα είχε μια συλλογή ονείρων. Εκείνο όμως που πρόσεξαν οι σουρεαλιστές στα όνειρα ήταν η φαντασία, μια αυθεντική έκφραση του «θαυμαστού» (Breton, 1924).

Τέχνες, υπερρεαλισμός και Φρόυντ

Κάθε μορφής τέχνης είναι η συνεχής εξέλιξη και ανανέωση, που επηρεάζεται από ποικίλους παράγοντες και ανταποκρίνεται στις επιστημονικές, ηθικές και φιλοσοφικές τάσεις κάθε εποχής. Ο υπερρεαλισμός επηρεάστηκε πολύ από την ψυχολογία του βάθους του Φρόυντ. Αποτέλεσμα των ανανεωτικών τάσεων, που κατά περιόδους εμφανίζονται στην τέχνη, είναι και η νεότερη ποίηση. Όταν δηλαδή ο υπερρεαλιστής ποιητής γράφει, αφήνει το μηχανισμό της τύχης να προσδιορίσει τη μορφή του έργου του. Το ποίημα δηλαδή γράφεται χωρίς προκαθορισμένο στόχο, κάτω από την επίδραση του υποσυνείδητου, που είναι από τη φύση του φευγαλέο και δημιουργεί ζωηρές λεκτικές εντυπώσεις. Για τον υπερρεαλιστή ποιητή οι λέξεις είναι αυτόνομες και ελεύθερες. Η δύναμη και η ορμή τους βρίσκονται κυρίως στην έκταση, κατά την οποία ξεφεύγουν από το επιβεβλημένο νόημά τους, συνδυαζόμενες μεταξύ τους χωρίς να υπακούουν σε ορθολογικούς νόμους. Γενικά, ο υπερρεαλισμός υπήρξε το πιο σημαντικό καλλιτεχνικό κίνημα του μεσοπολέμου, που επηρέασε πολύ τη νεότερη ποίηση (Μικέλι,1998).

Στην κατηγορία των σουρεαλιστικών έργων που είναι γνωστά ως «ονειρική ζωγραφική» κυριαρχεί το παραισθητικό στοιχείο, χωρίς απαραίτητα να πρόκειται για καταγραφή ονείρων. Για παράδειγμα οι πίνακες του Υβ Τάνγκυ παρά τον ονειρικό τους χαρακτήρα είναι εξερεύνηση ενός εσωτερικού τοπίου παρά καταγραφές ονείρων. Μολοταύτα σε πολλά σουρεαλιστικά ζωγραφικά έργα υπάρχουν γνωρίσματα αυτού που ο Φρόιντ αποκαλεί «ονειρικό έργο», όπως η συνύπαρξη αντίθετων στοιχείων, το ένα δίπλα στο άλλο, η σύμπτυξη δυο η περιστέρων αντικειμένων ή εικόνων , ή η χρήση αντικειμένων με συμβολική αξία(σεξουαλικού συχνά χαρακτήρα). (Μικέλι ,1998).

Από την άλλη μεριά οι πίνακες του Νταλί, που προσχώρησε στον σουρεαλισμό το 1924 αποτελούν συνειδητές δραματοποιήσεις της ψυχολογικής κατάστασης του καλλιτέχνη τόσο έντονα επηρεασμένα από το ενδιαφέρον του για την ψυχανάλυση, ώστε σε ορισμένες περιπτώσεις να θυμίζουν εικονογραφήσεις σε μελέτες συγκεκριμένων περιστατικών του Φρόυντ. Στη ζωγραφική του Νταλί δεσπόζει ο φόβος του για το σεξ που οδηγεί στον αυνανισμό και ο φόβος του ευνουχισμού. Τα έργα αυτά ωστόσο δεν μας ανοίγουν την πόρτα του ασυνειδήτου αφού η πράξη της ερμηνείας έχει γίνει ήδη από τον ίδιο (Παππάς, 2003).

Όνειρα και ασυνείδητο κατά τον Φρόυντ

Η ερμηνευτική των ονείρων του Φρόυντ βασίζεται στην ίδια αρχή που υπογραμμίζει ολόκληρη την ψυχολογική του θεωρία: Την έννοια ότι μπορούμε να έχουμε τάσεις και αισθήματα και επιθυμίες που αποτελούν κίνητρα για τις πράξεις μας και που ωστόσο δεν έχουμε την επίγνωσή τους. Αποκαλούμε αυτές τις τάσεις «ασυνείδητες» και με αυτό εννοεί ότι όχι μόνο δεν έχουμε επίγνωση γι’ αυτές, αλλά και ότι ένας πανίσχυρος «έλεγχος» μας προστατεύει από το να αποκτήσουμε την επίγνωσή τους. Τα όνειρα είναι ένα άλλο μέρος της συμπεριφοράς που ο Φρόυντ εξηγούσε σαν έκφραση ασυνείδητων επιθυμιών. Θεωρούσε ότι όπως στο νευρωτικό σύμπτωμα ή στο λάθος, το όνειρο δίνει έμφαση στις ασυνείδητες επιθυμίες που δεν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να αντιληφθεί και έτσι δε φτάνουμε στην επίγνωση τους όταν έχουμε τον πλήρη έλεγχο της σκέψης μας (Stafford, 2013).

Οι απωθημένες αυτές ιδέες και τα αισθήματα ζωντανεύουν και βρίσκουν την έκφρασή τους στον ύπνο μας, και αυτό το αποκαλούμε όνειρο. Το όνειρο, από την άλλη πλευρά, θεωρείται ως ο φύλακας του ύπνου. Αποτελεί, δηλαδή, το όνειρο μία ένδειξη ότι κάτι έχει προκύψει που προτίθεται να διαταράξει τον ύπνο και μας επιτρέπει να καταλάβουμε τον τρόπο με τον οποίο μπόρεσε κανείς να αποτρέψει αυτή τη διατάραξη. Το εγώ του ατόμου πρέπει να προστατευθεί από την ένταση που ξεπηδά από τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες, το άγχος και ενοχή που θα συνόδευαν την εκπλήρωσή τους. Έτσι ο Φρόυντ θεωρεί τα όνειρα σαν το αποτέλεσμα ενός συμβιβασμού ανάμεσα στις ασυνείδητες ευχές που ζητούν έκφραση και στη λογοκρισία της απώθησης. Οι απωθημένες ευχές εκφράζονται μέσα από μία «άκακη ψευδαισθητική εμπειρία», δηλαδή η απωθημένη απαγορευμένη ευχή ικανοποιείται μέσα στο όνειρο. Το όνειρο είναι, λοιπόν, η ψευδαισθητική ικανοποίηση μιας ασυνείδητης επιθυμίας (Freud, 2013).

Το ασυνείδητο είναι δομημένο όπως μια γλώσσα και είναι το μέρος εκείνου του διυποκειμενικού, συγκεκριμένου λόγου που λείπει από το υποκείμενο για να μπορεί να εγκαθιδρύσει τη συνέχεια στο συνειδητό του λόγο. Η δομή είναι αυτή που δίνει στο ασυνείδητο την υπόστασή του. Είναι αυτή, εν πάση περιπτώσει, που μας βεβαιώνει ότι υπάρχει κάτω από τον όρο ασυνείδητο κάποιο πράγμα χαρακτηρίσιμο, προσιτό και αντικειμενοποιήσιμο. Δεν αρκεί βέβαια να πούμε πως το ασυνείδητο είναι μια έννοια δυναμική, γιατί τότε αντικαθιστούμε ένα ιδιαίτερο μυστήριο με την τάξη του πιο κοινού μυστηρίου-η δύναμη, χρησιμεύει γενικά για να δηλώνει έναν τόπο αδιαφάνειας. Το ασυνείδητο, καταρχήν, μας εκδηλώνεται σαν κάτι που κρατιέται σε αναμονή μέσα στην περιοχή, θα λέγαμε, του μη-γεννημένου. Το φροϋδικό ασυνείδητο δεν έχει τίποτε το κοινό με τις λεγόμενες μορφές του ασυνείδητου που είχαν προηγηθεί, συνυπήρχαν και που το περιτριγυρίζουν ακόμα. Το ασυνείδητο του Φρόυντ δεν είναι καθόλου το ρομαντικό ασυνείδητο της δημιουργίας που έχει φαντασία. Δεν είναι ο τόπος των θεοτήτων της νύχτας (Beck, 1976).

Σε όλα αυτά τα ασυνείδητα, που λίγο ή πολύ συνδέονται πάντα με μια σκοτεινή θέληση θεωρούμενη σαν πρωταρχική, με κάτι το πριν από τη συνείδηση, εκείνο που αντιτάσσει ο Φρόυντ είναι η αποκάλυψη ότι στο επίπεδο του ασυνείδητου υπάρχει κάτι που σε όλα του τα σημεία είναι ομόλογο μ’ αυτό που συμβαίνει στο επίπεδο του υποκειμένου-αυτό μιλάει, και αυτό λειτουργεί με τρόπο τόσο επεξεργασμένο όσο και στο επίπεδο του συνειδητού που χάνει έτσι ότι φαινόταν σαν δικό του προνόμιο. Το ασυνείδητο εκδηλώνεται πάντα σαν εκείνο που ταλαντεύεται μέσα σε μια τομή του υποκειμένου-απ’ όπου ξεπηδά πάλι ένα εύρημα, όπου ο Φρόυντ εξομοιώνει με την επιθυμία-επιθυμία που θα τοποθετήσουμε προσωρινά μέσα στην μετωνυμία την απογυμνωμένη από την ομιλία που διεξάγεται, όπου το υποκείμενο συλλαμβάνει τον εαυτό του σε κάποιο αναπάντεχο σημείο. Οντικά, λοιπόν, το ασυνείδητο είναι το φευγαλέο αλλά καταφέρνουμε να το περικλείσουμε μέσα σε μια δομή, μια δομή χρονική, για την οποία μπορούμε να πούμε ότι ποτέ ως τώρα δεν διαρθρώθηκε σαν τέτοια (Beck, 1976).

Εν κατακλείδι από τη σημερινή σκοπιά, ο υπερρεαλισμός φαίνεται πως δεν άνθησε ματαίως, καθώς άνοιξε τον δρόμο, και ως ένα βαθμό προκαθόρισε το στίγμα για πολλές από τις τάσεις της σύγχρονης κουλτούρας, σκέψης και ζωής, όπως τις επισημάναμε προηγουμένως. Θα καταφύγει σε δυο βασικούς παράγοντες, την τύχη και το υποσυνείδητο. Επισκοπώντας την παραπάνω εργασία μπορούμε να διαμορφώσουμε μία εικόνα για το τι ήταν και είναι ο Σουρεαλισμός.

Πηγές:

Μικέλι , Μ. (1998). Οι πρωτοπορίες της τέχνης του εικοστού αιώνα. Αθήνα: Οδυσσέας

Παππάς, Α. (2003). Έννοιες της Μοντέρνας Τέχνης από τον Φωβσιμό στον Μεταμοντερνισμό. Αθήνα : Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης

Χρυσανθόπουλος, Μ. (1952). Ο ελληνικός υπερρεαλισμός και η κατασκευή της παράδοσης. Αθήνα: Άγρα

Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and Emotional Disorders. England: Penguin Books

Breton, A. (1924). Μανιφέστο του σουρεαλισμού. Μτφ. Ελένη Μοσχονά. Αθήνα: Δωδώνη

Freud, S. (2013). Η ερμηνεία των ονείρων. Αθήνα: Επίκουρος

Stafford, D. (2013) . Τι είπε στ’ αλήθεια ο Φρόιντ. Μτφ. Γιάννης Σιδέρης. Αθήνα : Μεταίχμιο

See Also
Ρενέ η συγγραφέας της καρδιάς κάθε ερωτευμένου
What's Your Reaction?
Excited
0
Happy
0
In Love
0
Not Sure
0
Silly
0
View Comments (0)

Leave a Reply

Your email address will not be published.

© 2019 PASTAFLORAMAG.GR. ALL RIGHTS RESERVED | WEB DESIGNSELIDAMOU.GR
Scroll To Top