The Odyssey | Movie Review

Ο Όμηρος έζησε τον 8ο αιώνα π.Χ. και στα δύο έπη του αφηγείται ιστορίες που τοποθετούνται περίπου τέσσερις με πέντε αιώνες πριν από την εποχή του. Εκείνος ανήκε ήδη στην Εποχή του Σιδήρου, ενώ τα γεγονότα που περιγράφει εκτυλίσσονται στα τέλη της Εποχής του Χαλκού. Θεωρείται ο πρώτος μεγάλος δημιουργός της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας και, χιλιάδες χρόνια μετά, τα έργα του εξακολουθούν να τροφοδοτούν τη φαντασία καλλιτεχνών κάθε μορφής. Από το βωβό ιταλικό L’Odissea του 1911 μέχρι το The Return του 2024 με τον Ralph Fiennes, η μεγάλη οθόνη έχει επιστρέψει ξανά και ξανά στον κόσμο του. Σήμερα, σειρά έχει το The Odyssey (⭐⭐⭐⭐½), η προσωπική ματιά του Christopher Nolan πάνω στο ομηρικό έπος.

Ο δεκαετής γυρισμός του Οδυσσέα προς την Ιθάκη, μετά το τέλος του δεκαετούς Τρωικού Πολέμου, αποτελεί τον πυρήνα της Οδύσσειας. Οι Σειρήνες, η Καλυψώ, η Κίρκη, ο Κύκλωπας, οι μνηστήρες και η Πηνελόπη συνθέτουν έναν κόσμο που απλώνεται σε 12.110 στίχους και ο οποίος, μέχρι σήμερα, εξακολουθεί να γεννά νέες αναγνώσεις. Γιατί η Οδύσσεια δεν είναι ένα ενιαίο ιστορικό ντοκουμέντο αλλά ένα μωσαϊκό από μνήμες της Μυκηναϊκής Ελλάδας, αιώνες προφορικής παράδοσης, στοιχεία της εποχής του ίδιου του Ομήρου και, φυσικά, μυθολογία. Η καταγραφή της αποδίδεται στον 6ο αιώνα π.Χ., όταν, σύμφωνα με την παράδοση, ο Πεισίστρατος επιδίωξε να σταθεροποιήσει το κείμενο ώστε να απαγγέλλεται στα Παναθήναια χωρίς τις παραλλαγές των ραψωδών.

Ίσως γι’ αυτό προκαλεί εντύπωση ότι ένα έργο που διδάσκεται εδώ και αιώνες εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται από ορισμένους σαν να διαθέτει μία και μοναδική «ορθή» ανάγνωση. Οι αντιδράσεις που προκάλεσαν ορισμένες επιλογές του Nolan στο cast αποκάλυψαν περισσότερο τη διάθεση κάποιων να υπερασπιστούν μια προσωπική αντίληψη περί αυθεντικότητας παρά μια πραγματική γνώση του ίδιου του έργου. Η περίπτωση της Lupita Nyong’o ως Ωραίας Ελένης λειτούργησε ως αφορμή για αντιδράσεις δυσανάλογες της πραγματικής σημασίας που έχει ο χαρακτήρας μέσα στην Οδύσσεια. Ευτυχώς, ο Nolan δεν μπήκε ποτέ στη διαδικασία να απαντήσει σε αυτές. Προτίμησε να το κάνει με την ταινία του.

Και αν κάτι γίνεται απολύτως σαφές στο The Odyssey, είναι ότι ο Nolan έχει διαβάσει, μελετήσει και επεξεργαστεί το έργο του Ομήρου πριν επιχειρήσει να το μεταφέρει στην οθόνη. Όχι για να το αναπαραγάγει κατά γράμμα, αλλά για να ανακαλύψει τι σημαίνει για τον ίδιο. Άλλωστε, η κινηματογραφική μεταφορά δεν κρίνεται από το πόσο πιστά αναπαριστά κάθε επεισόδιο ενός κειμένου, αλλά από το κατά πόσο κατορθώνει να μεταφράσει το πνεύμα του μέσα από μια νέα καλλιτεχνική ματιά. Τι επιλέγει να φωτίσει, τι αφήνει στο περιθώριο και ποια ερωτήματα θεωρεί σημαντικά για το παρόν.

Για τον Nolan, η Οδύσσεια είναι πρωτίστως μια ιστορία για το γήρας και την αναμέτρηση με το παρελθόν. Είναι η πορεία ενός ανθρώπου προς κάτι αναπόφευκτο, είτε αυτό λέγεται θάνατος είτε συμφιλίωση με όσα έχει πράξει. Ο Οδυσσέας του δεν παλεύει μόνο με τέρατα, θεούς και θάλασσες. Παλεύει να αποδεχτεί τις αποτυχίες του, να συγχωρέσει τον εαυτό του και να κερδίσει τη συγχώρεση των άλλων. Και μέσα από αυτή τη διαδρομή, ο σκηνοθέτης εξηγεί γιατί ένα κείμενο τριών χιλιάδων ετών εξακολουθεί να αφορά τον σύγχρονο κόσμο.

Από τις πρώτες κιόλας σκηνές, ο Nolan δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην ηθική διάσταση του ήρωά του. Ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως άνθρωπος που επιδιώκει το δίκαιο και αντιλαμβάνεται τους νόμους ως εκείνο το εύθραυστο πλαίσιο που επιτρέπει στις κοινωνίες να συνυπάρχουν. Ανάμεσά τους δεσπόζει ο νόμος της φιλοξενίας, ο Ξένιος Ζευς, η παραβίαση του οποίου λειτουργεί ως προάγγελος χάους και καταστροφής. Είναι μια ιδέα που αποκτά ιδιαίτερο βάρος στη σημερινή εποχή, σε μια κοινωνία όπου οι θεσμοί και οι κανόνες αμφισβητούνται ολοένα και περισσότερο.

Ταυτόχρονα, ο Nolan δεν διστάζει να επισημάνει ότι ο ίδιος ο Οδυσσέας αποτυγχάνει να σταθεί αντάξιος των αρχών που υπερασπίζεται. Ένα ψέμα, μια πράξη ύβρεως και μια στιγμή αλαζονείας αρκούν για να τον απομακρύνουν από τον ηθικό κώδικα που επικαλείται. Είναι μια ενδιαφέρουσα ανάγνωση ενός ήρωα που συχνά υμνείται αποκλειστικά για την εξυπνάδα και την ευστροφία του, χωρίς να εξετάζονται οι συνέπειες των πράξεων του.

Πάνω σε αυτή τη βάση έρχεται να προστεθεί και η προσέγγιση του Nolan απέναντι στο θείο στοιχείο. Σε όλη τη διάρκεια της ταινίας οι χαρακτήρες μιλούν για τους θεούς, φοβούνται την οργή τους και αποδίδουν σε αυτούς όσα συμβαίνουν γύρω τους. Ωστόσο, μόνο ο Οδυσσέας βλέπει την Αθηνά. Μόνο εκείνος συνομιλεί μαζί της. Είναι πράγματι η θεά που τον καθοδηγεί ή πρόκειται για κάτι διαφορετικό; Η απάντηση που δίνει η ταινία στα τελευταία της λεπτά είναι αποκαλυπτική και ταυτόχρονα ενδεικτική της στάσης του Nolan απέναντι στο μεταφυσικό στοιχείο του ομηρικού κόσμου.

Φυσικά, σε επίπεδο παραγωγής, η ταινία είναι θεαματική και υποδειγματική, όπως μας έχει συνηθίσει ο Nolan. Το cast ανταποκρίνεται πλήρως στον ήδη δυσθεώρητο πήχη που θέτει ο σκηνοθέτης σε κάθε του δουλειά. Ο Matt Damon προσδίδει στον Οδυσσέα το βάθος που απαιτεί ένας ήρωας στοιχειωμένος από τις επιλογές του, η Samantha Morton είναι καθηλωτική ως Κίρκη, ενώ ο Tom Holland χαρίζει στον Τηλέμαχο στιγμές που σε κάνουν να αναρωτιέσαι αν έχει έρθει η ώρα να τον δούμε συχνότερα σε ρόλους με μεγαλύτερες ερμηνευτικές απαιτήσεις από τις υπερηρωικές περιπέτειες που τον καθιέρωσαν.

Κάτι ακόμη που γίνεται απόλυτα σαφές στο The Odyssey είναι η βαθιά κατανόηση του Nolan απέναντι σε αυτό που σήμερα αποκαλούμε αρχαιοελληνική τραγωδία. Αντιλαμβάνεται τι οδηγεί τους ήρωες στην ηθική τους κατάπτωση, νιώθει το βάρος των επιλογών τους, κατανοεί την ύβρη που γεννούν και τη νομοτελειακή ανάγκη της κάθαρσης. Δεν είναι τυχαίο ότι η σκιά του Αγαμέμνονα πλανάται πάνω από ολόκληρη την αφήγηση. Το δικό του «θέλω» καθόρισε τις μοίρες όλων και τελικά έγινε η αιτία της δικής του πτώσης. Είναι από εκείνες τις στιγμές που σε κάνουν να αναρωτιέσαι πώς θα έμοιαζε μια κινηματογραφική Ορέστεια από τα χέρια του Nolan.

Και ίσως τελικά εκεί να βρίσκεται η ουσία της συζήτησης γύρω από την ταινία. Από τη μία υπάρχουν όσοι έσπευσαν να αποφασίσουν τι είναι το The Odyssey πριν το δουν, πολλές φορές πριν καν αναμετρηθούν με το ίδιο το κείμενο που επικαλούνται. Από την άλλη υπάρχει ένας δημιουργός που διάβασε το έργο, κατέθεσε τη δική του ερμηνεία και την προσφέρει στο κοινό χωρίς να ζητά καθολική συμφωνία. Η τέχνη άλλωστε δεν προχωρά μέσα από την πιστή αναπαραγωγή, αλλά μέσα από τις νέες αναγνώσεις. Και ο Nolan μόλις πρόσθεσε μία από τις πιο ενδιαφέρουσες που έχουμε δει τα τελευταία χρόνια.

Υποσημείωση: Η ταινία είναι η πρώτη ταινία εξολοκλήρου γυρισμένη με κινηματογραφικές μηχανές ΙΜΑΧ. Ο Νόλαν «προκάλεσε» την εταιρεία να βελτιώσει τις δομικές αδυναμίες των μηχανών της, να τις κάνει ελαφρύτερες και πιο αθόρυβες, καθώς και να λύσει ζητήματα που υπήρχαν με το scanning και την επεξεργασία του φιλμ των 70 χιλιοστών, ούτως ώστε να διευκολυνθεί και η παρακολούθηση των ημερήσιων πλάνων (dailies) ενώ γυρίζονται. Με λίγα λόγια, για τη ταινία Οδύσσεια δημιουργήθηκε μια νέα μορφή κάμερα IMAX που πάει την εμπειρία του θεατή ένα βήμα παρακάτω. Δείτε εδώ.

Βασιλακόπουλος Χρήστος