Ιφιγένεια Ντούμη: Η μετάφραση είναι μια βιωματική εμπειρία

Η Ιφιγένεια Ντούμη είναι από εκείνες τις μεταφράστριες που προσεγγίζουν τη μετάφραση όχι μόνο ως τέχνη αλλά και ως μια βιωματική εμπειρία. Ένα κρασί που θέλει χρόνο να αναπνεύσει, μια διαδρομή που περνά πάντα από το ίδιο αγαπημένο δρομάκι. Με σπουδές στην Αγγλική Φιλολογία, στη λογοτεχνική μετάφραση και στην υποκριτική, κινείται με άνεση ανάμεσα στη γλώσσα, τη σκηνή και την ψυχολογία των χαρακτήρων, δίνοντας στις λέξεις βάθος και φωνή. Έχει μεταφράσει λογοτεχνία από τα Ισπανικά και τα Αγγλικά, έχοντας ιδιαίτερη αγάπη για τη Λατινοαμερικάνικη γραφή και τα θεατρικά έργα. Δυο ποιητικές συλλογές της έχουν κυκλοφορήσει μέχρι σήμερα Love me tender (Σαιξπηρικόν, 2018) και Όλα μ’ αρέσουν (Καστανιώτης, 2022). Στη συζήτησή μας, μιλήσαμε για μετάφραση και για βαφτιστήρια, για λιμάνια και κρασιά, για ήρωες που γίνονται οικογένεια και για το τι σημαίνει να επιστρέφεις πάντα εκεί όπου νιώθεις ότι ανήκεις.

Ποιον χώρο θεωρείς ιδανικό για μετάφραση και ποιο ήταν το πιο περίεργο/αφιλόξενο μέρος που έτυχε να δουλέψεις;
Ο ιδανικός χώρος για μετάφραση είναι ο χρόνος. Τώρα, από κει και πέρα, τον χρόνο αυτόν μπορείς να τον περνάς οπουδήποτε, είτε στο γραφείο σου με τη σόμπα στα πόδια και καφέ, είτε διαθέτοντας μόνο ένα κρεβάτι και μια καρέκλα, είτε σε καφενεία και καταστρώματα πλοίων.

Ποια είναι η πιο περίεργη αναζήτηση που έκανες ποτέ και η πιο σημαντική γνώση που έλαβες με αφορμή μια μετάφραση;
Από τις πιο ενδιαφέρουσες έρευνες που έχω κάνει (και που θα μου μείνει αλησμόνητη) είναι εκείνη για τη μετάφραση του βιβλίου «Αυτόματο» του Ισπανού Adolfo García Ortega (Πάπυρος, 2009), μιας πολύπλοκης ναυτικής περιπέτειας που μου είχε εμπιστευτεί ο Κώστας Δασκάλου των εκδόσεων Πάπυρος. Περιλάμβανε συζητήσεις με ναυτικούς σε φόρουμ καπεταναίων, αγιάζι και ξεροστάλιασμα κοντά σε γέφυρες πλοίων απ’ όπου κρυφάκουγα τις συνεννοήσεις του πληρώματος, πολύωρες συζητήσεις με τον παππού μου, ο οποίος μου έλεγε ιστορίες από το Πολεμικό Ναυτικό για πλοία, υποβρύχια και λιμάνια. Περιλάμβανε επίσης φοβερά νοερά ταξίδια στην Παταγονία, για τα οποία αντλούσα άπειρες πληροφορίες από όπου μπορούσα, χάρτες, ταξιδιωτικά, αφηγήματα από την Εποχή των Ανακαλύψεων… Τώρα, από καιρού εις καιρόν, στις αναζητήσεις μου υπάρχουν πολλά όπλα, ναρκωτικά και λοιπές αφορμές καταβύθισης στον κόσμο της παρανομίας, όπως αυτή την περίοδο, για παράδειγμα, που έχω αρχίσει να ανησυχώ μη μου χτυπήσει το κουδούνι η Δίωξη.

Αν σου ζητούσαν να αντιστοιχίσεις τη διαδικασία της μετάφρασης με φαγητό ή ποτό και την πιο αγαπημένη σου δουλειά μέχρι σήμερα με ταξιδιωτικό προορισμό, τι θα επέλεγες;
Θα ήταν ένα κρασί με βάση το Syrah που απαιτεί μετάγγιση και πίνεται αργά. Η πιο αγαπημένη μου δουλειά ως τώρα είναι ένα ταξίδι που έκανα στο όνειρό μου χτες το βράδυ, σε ένα μέρος που νομίζω ότι δεν υπάρχει, θυμάμαι όμως πώς ένιωθα και ότι ήταν μέσα στα βουνά.

Αγάπησες ή μίσησες κάποια φωνή καθώς μετέφραζες;
Κάποιους ήρωες τους νιώθεις πολύ δικούς σου ανθρώπους, άλλοι σου είναι ελαφρώς αντιπαθείς. Ο αγαπημένος μου πάντως ως τώρα είναι άντρας. Και δεν θα μπορούσα να φανταστώ τη ζωή μου χωρίς αυτόν.

Πες μου ένα βιβλίο που θεωρείς ότι σώθηκε από τη μετάφραση κι ένα που καταδικάστηκε εις θάνατον;
Για να είμαι απόλυτα ειλικρινής, δεν πιστεύω ότι η μετάφραση έχει τόση δύναμη ώστε να κάνει ένα μέτριο βιβλίο πολύ καλό ή να καταστρέψει ένα πολύ καλό βιβλίο. Το μέτριο θα είναι πάντα μέτριο. Το πολύ καλό θα φαίνεται πάντα ακόμα και πίσω από μια θολή μετάφραση. Ας μην ξεχνάμε τα κλασικά βιβλία που αγαπήσαμε. Μας ένοιαζε σε τι μεταφράσεις τα διαβάζαμε; Ή μήπως όλοι όλα τα ξαναπήραμε σε καλές σύγχρονες μεταφράσεις; Όχι, δεν πιστεύω ότι η μετάφραση έχει τόση δύναμη. Απλώς μπορεί να επηρεάσει τον βαθμό της απόλαυσης και να αποτελέσει ίσως κίνητρο να καταφύγεις στο πρωτότυπο ή σε μια άλλη μετάφραση, αν το λέει η περδικούλα σου.

Φαντάσου ότι, για μία και μοναδική φορά στη ζωή σου, μπορείς να μεταφράσεις σε όλες τις γλώσσες του κόσμου ένα μονάχα βιβλίο, ποιο θα ήταν αυτό;
Το δικό μου. Απλώς δεν ξέρω ποιο από τα δύο. Αμφιταλαντεύομαι.

Ποιο βιβλίο θα μετέφραζες ξανά και ξανά χωρίς να βαρεθείς λεπτό;
Το δικό μου, γιατί θα ήταν το πιο δύσκολο.

Μίλησέ μας για το τελευταίο έργο που μετέφρασες; Ή για όποιο άλλο εσύ επιθυμείς.
Θα σας μιλήσω για την «Ανακωχή» του Ουρουγουανού Μάριο Μπενεντέτι, ενός από τους σημαντικότερους συγγραφείς της Λατινικής Αμερικής του 20ού αιώνα, ένα βιβλίο που μου ανέθεσαν να αναμεταφράσω το 2021 οι εκδόσεις Σκαρίφημα (η πρώτη μετάφραση ήταν της Ισμήνης Κανσή, εκδ. Οδυσσέας, 1982). Πρόκειται για το ημερολόγιο του Μαρτίν Σαντομέ, ενός ανθρώπου που πρόκειται να βγει στη σύνταξη. Βλέπουμε τι επιλέγει να καταγράψει και να σχολιάσει απ’ όσα διαδραματίζονται στο γραφείο του, στο σπίτι του, στην προσωπική του ζωή, στο μυαλό και στην καρδιά του, με αφορμή αυτή τη σημαντική στιγμή της ζωής του. Είναι από τα ωραιότερα βιβλία που έχω διαβάσει, και νιώθω ευγνώμων στον Μπενεντέτι που το έγραψε και μπόρεσα μια μέρα να το μεταφράσω κι εγώ.

Ποιο είδος αγαπάς να μεταφράζεις και γιατί;
Μου αρέσει να μεταφράζω θεατρικά κείμενα και κατ’ επέκταση τα μυθιστορήματα που έχουν πολύ διάλογο. Μου αρέσει να μεταφράζω ποίηση και κατ’ επέκταση τα μυθιστορήματα που έχουν μια ποιητική διάθεση, όπως η «Ροζ γλίτσα» (Fernanda Trías, και αυτή Ουρουγουανή!) που μετέφρασα πρόσφατα για τις εκδόσεις Carnívora. Γενικά όμως θα έλεγα ότι σε όλα τα καλογραμμένα βιβλία βρίσκω κάτι που να μου αρέσει και που με κάνει να περνάω καλά όσο καιρό τα έχω στα χέρια μου.

Ιφιγένεια, κυκλοφορούν δύο δικά σου «παιδιά» ήδη, το Love me tender και το Όλα μ’ αρέσουν, τι σημαίνει για εσένα αυτό; Τι σημαίνει για εσένα η ποίηση γενικότερα;

Σημαίνει ότι έχω βρει ένα δρομάκι που μου αρέσει και, όπου και αν έχω να πάω, περνάω πάντα από εκεί. Αλλά δεν είναι παιδιά μου, είναι βαφτιστήρια μου.

Φωτογραφία: Μίμης Δημόπουλος