Ελένη Βλάχου: Φύλο, λόγος, μετάφραση – ένας συνεχής διάλογος

Η Ελένη Βλάχου είναι από εκείνες τις μεταφράστριες που δεν κρύβουν την πολιτική και ποιητική διάσταση της δουλειάς τους. Απόφοιτη του ΤΞΓΜΔ του Ιονίου Πανεπιστημίου με ειδίκευση στη Διερμηνεία και τη Μετάφραση, και με μεταπτυχιακές σπουδές στο πεδίο των Σπουδών Φύλου στο Πάντειο, κινείται με άνεση ανάμεσα στις γλώσσες, τις κουλτούρες και τα θεωρητικά εργαλεία που τις φωτίζουν. Μεταφράζει λογοτεχνία από τα Αγγλικά, τα Ισπανικά και τα Πορτογαλικά προς τα Ελληνικά, και τα έργα της έχουν βρει τη θέση τους σε περιοδικά και πλατφόρμες που αγαπούν τη γλώσσα και τις νέες φωνές (Χάρτης, Φρμκ, TASTzine κ.ά.). Στη συζήτησή μας, μιλήσαμε για αιώρες και επιμέλειες, για κυνηγούς και ποιήματα, για το πώς η μετάφραση γίνεται χώρος συλλογικότητας, πολιτικής εγρήγορσης και, τελικά, βαθιάς φροντίδας.

Ποιον χώρο θεωρείς ιδανικό για μετάφραση και ποιο ήταν το πιο περίεργο/αφιλόξενο μέρος που έτυχε να δουλέψεις;

Ο ιδανικός χώρος για μένα είναι ένας χώρος με καλό φωτισμό, ευχάριστη θερμοκρασία, και με εργονομική οθόνης, πληκτρολογίου και ποντικιού. Το πιο απρόσμενο μέρος στο οποίο έχω μεταφράσει ήταν μια… αιώρα στην Τήλο, όπου μετέφραζα με χαρτί και μολύβι το διήγημα Ο ονοματοθέτης των παρωνυμίων, του Ρεμί Νγκαμίζε. Ήταν όμως μια πολύ ευχάριστη συνθήκη!

Ακούς μουσική την ώρα που μεταφράζεις; Κι αν ναι, τι είδος;

Μερικές φορές ακούω κλασική μουσική, πολλές φορές ηχογραφήσεις με ήχους κυμάτων και σπανιότερα ηλεκτρονική.

Ποιο λογοτεχνικό είδος αποτελεί τον χειρότερό σου εφιάλτη;

Η μετάφραση θεατρικών έργων μού φαίνεται πολύ μεγάλη πρόκληση, επειδή πολλές φορές μπορεί να προκύψει αμφισημία από τον τρόπο σκηνοθεσίας, μια αμφισημία που να μην είναι προφανής αν ληφθεί υπόψη μόνο το κείμενο. Αυτό το διάστημα προσπαθώ να αντιμετωπίσω μια τέτοια πρόκληση.

Ποια είναι η πιο περίεργη αναζήτηση που έκανες ποτέ και η πιο σημαντική γνώση που έλαβες με αφορμή μια μετάφραση;

Όταν μετέφραζα το Η Όπερα των νεκρών, όπου ένας από τους πρωταγωνιστές είναι κυνηγός («δίχως πυρομαχικά», μάλιστα…) χρειάστηκε να αφιερώσω αρκετές ώρες σε κυνηγετικές ιστοσελίδες, να δω βίντεο που εξηγούσαν τα διαφορετικά φυσίγγια και όπλα και τα θηράματα. Αυτό μού ήταν πολύ δύσκολο ψυχολογικά, επειδή τρέφω μεγάλη απέχθεια προς τα όπλα και εδώ και πολλά χρόνια δεν τρώω ζώα ξηράς.

Η μεγαλύτερη γνώση που έχω πάρει είναι η επίγνωση ότι ένα κείμενο μπορεί να έχει πολλές αναγνώσεις, κάτι που η μετάφραση καλείται να αντικατοπτρίσει. Είναι μια γνώση που την οφείλω στις συλλογικές μεταφράσεις, που λειτουργούν αρχικά ως συλλογικές αναγνώσεις. Στο ίδιο πνεύμα, το ότι η μετάφραση είναι μια συλλογική διαδικασία, με το αποτέλεσμα να βελτιώνεται με το μοίρασμα των αποριών, με διαδοχικές αναγνώσεις και με συζητήσεις.

Υπάρχει δυσκολία στην αποτύπωση της κουλτούρας κατά τη μετάφραση; Ποια ήταν η μεγαλύτερη μέχρι σήμερα πρόκληση;

Τα λογοτεχνικά κείμενα τα διαπερνά η κουλτούρα από την οποία προέρχονται. Κατά τη γνώμη μου, μια διόλου ευκαταφρόνητη δυσκολία για τη μεταφράστρια, ειδικά αν δεν έχει βιωμένη εμπειρία της άλλης κουλτούρας, είναι το να αναγνωρίσει ποια λέξη κρύβει από πίσω της ένα πολιτισμικό υπόβαθρο, μια αναφορά που δεν χρειάζεται να περιγραφεί αναλυτικά στην πρωτότυπη γλώσσα, αλλά μπορεί να μη γίνει άμεσα αντιληπτή στη μετάφραση.

Η μεγαλύτερη πρόκληση ως τώρα για μένα είναι η απόδοση στοιχείων που είναι απλά και καθημερινά στην βραζιλιάνικη πραγματικότητα αλλά δεν υπάρχουν καθόλου στην ελληνική – μιλάω για χλωρίδα, πανίδα, τρόφιμα… τα πολύ βασικά! Ώρες-ώρες αναρωτιέμαι μήπως ένα κομμάτι του τι θεωρείται «μαγικός ρεαλισμός» στις λογοτεχνίες της λεγόμενης «Λατινικής» Αμερικής δεν είναι παρά ρεαλισμός, η αποτύπωση της εκεί πραγματικότητας, τόσο ξένης προς εμάς που μας μοιάζει… μαγική.

Ποιες Ελληνίδες μεταφράστριες εκτιμάς και θαυμάζεις; Θα συνεργαζόσουν με κάποια απ’ αυτές;

Μου αρέσει πολύ η συλλογική μετάφραση και είμαι πλήρως ανοιχτή σε συλλογικά πρότζεκτ. Επειδή μίλησα πιο πάνω για τη συλλογική/κοινωνική διάσταση της μετάφρασης, θα ήθελα να αναφέρω την συνάδελφο και φίλη μου Φένια Κεφαλοπούλου, με την οποία έχουμε μεταφράσει ποίηση της Μαίρη Όλιβερ, μια εμπειρία διαμορφωτική για εμένα και ως μεταφράστρια και ως αναγνώστρια και ως φίλη.

Το τελευταίο βιβλίο που διάβασα και με ενθουσίασε η μετάφρασή του ήταν το Ας πούμε πώς είμαι εγώ, όπου η Δήμητρα Δότση μεταφράζει Βερόνικα Ράιμο βρίσκοντας απίστευτα ευφάνταστες λύσεις – από τον τίτλο, ως το ότι χρησιμοποιεί διάσπαρτα τη λέξη «βέρος», κι όχι κάποιο συνώνυμο όπως π.χ. αυθεντικός, που δημιουργεί αυτομάτως συνειρμούς με το όνομα της συγγραφέως και τον πρωτότυπο τίτλο. Δήμητρα, αν το διαβάζεις, θέλω να σε γνωρίσω!

Τέλος θα ήθελα να αναφέρω την Αθηνά Ψυλλιά, που είναι βέβαια συνδεδεμένη με τις μεταφράσεις του Ζουζέ Σαραμάγκου, αλλά εδώ θα ήθελα να μιλήσω για τις εξαιρετικής οξυδέρκειας μεταφράσεις της του έργου του Ραντουάν Νασσάρ. Είναι δυο έργα εντυπωσιακής λογοτεχνικής και γλωσσικής πυκνότητας αλλά και μεγάλης βίας, πράγμα που προσδίδει και ένα στοιχείο ψυχικής δυσκολίας στη μεταφραστική διαδικασία. Η μετάφραση προς τα ελληνικά με άφησε εξίσου άφωνη με το πρωτότυπο και τη θαύμασα βαθιά. Πολύ θα χαρώ αν στο μέλλον μπορέσουμε να συνεργαστούμε με την Αθηνά.

Αγάπησες ή μίσησες κάποια φωνή καθώς μετέφραζες;

Αντιπάθησα με όλη μου την ψυχή τον Ζουζέ Φελισιάνου, τον πρωταγωνιστή του Η Όπερα των νεκρών, τον «κυνηγό δίχως πυρομαχικά», για τα ψέματά του. Τον θεωρούσα δειλό και λίγο. Στο δεύτερο χέρι της μετάφρασης, τον συμπάθησα, και μετά από μια συζήτηση με τον Δημήτρη Λυμπερόπουλο, που έκανε την επιμέλεια του κειμένου, τον συμπόνεσα. Εν τέλει, παραδέχτηκα τον Αουτράν Ντοουράντο, τον συγγραφέα, που έλεγε ότι «η πλοκή δεν είναι παρά ένας τρόπος του συγγραφέα να διασκεδάζει τον αναγνώστη την ώρα που του κλέβει το πορτοφόλι».

Πες μου ένα βιβλίο που θεωρείς ότι σώθηκε από τη μετάφραση κι ένα που καταδικάστηκε εις θάνατον;

Έχω την αίσθηση ότι ένα κακογραμμένο βιβλίο δεν μπορεί να περάσει ως καλογραμμένο ακόμα και με την πιο επιμελή μετάφραση. Ένα ήδη καλογραμμένο βιβλίο όμως μπορεί να αναδειχθεί μέσα από τη μετάφραση από ένα άτομο που κατέχει τόσο τον πολιτισμό και τη γλώσσα του πρωτοτύπου όσο και του μεταφράσματος, σε συνδυασμό με μια καλή επιμέλεια και εκδοτική πλαισίωση γενικότερα (αυτό μπορεί να συμπεριλαμβάνει κάποια εισαγωγή, γλωσσάριο ή άλλα συνοδευτικά κείμενα). Νομίζω ότι τα βιβλία που αδικήθηκαν ήταν αυτά που μεταφράστηκαν βιαστικά, χωρίς να ακολουθήσει επαρκής επιμέλεια.

Σου έχει κάνει ποτέ τη ζωή πατίνι το άτομο που επιμελήθηκε τη δουλειά σου; Κι αν ναι, πώς; Ποια η συμβολή της επιμέλειας στο τελικό αποτέλεσμα του δικού σου έργου;

Ίσα-ίσα, το αντίθετο, τους αγαπάω τους επιμελητές και τις επιμελήτριες. Κάνουν πολύ δύσκολη δουλειά, που έχει μια πολύ σημαντική διάσταση φροντίδας, αλλά δυστυχώς είναι πολύ κακοπληρωμένη. Με έχει διδάξει πολλά η Γιώτα Τεμπρίδου, που έχει κάνει την επιμέλεια σε παραπάνω από ένα κείμενά μου, ανάμεσά τους και μεταφράσεις πορτογαλόφωνης κουήρ ποίησης. Μού έκανε μεγάλη εντύπωση η προσοχή στη λεπτομέρεια και το γλωσσικό της αισθητήριο, ακόμα και σε μια γλώσσα που δεν είναι γλώσσα εργασίας της.
Γιατί τι θα κάναμε χωρίς την επιμέλεια; Τι θα κάναμε χωρίς φροντίδα;

Ποιο βιβλίο θα μετέφραζες ξανά και ξανά χωρίς να βαρεθείς λεπτό;

Όταν είδα αυτή την ερώτηση, σκέφτηκα ότι τα πάντα θα τα βαριόμουν μετά από λίγο καιρό. Αλλά το ξανασκέφτηκα και θεωρώ ότι θα ήταν μια πολύ ωραία άσκηση να μεταφράζω και να ξαναμεταφράζω μεγάλα αφηγηματικά ποιήματα με αυστηρή φόρμα, ακόμα και αποσπάσματά τους. Σίγουρα κάθε μετάφραση θα έδινε διαφορετικό αποτέλεσμα, κι αυτό το βρίσκω ενδιαφέρον.

Ακολουθείς κάποιο μοτίβο ευλαβικά, κάποια δομή όταν αρχίζεις να δουλεύεις ένα κείμενο;

Σε κάθε νέα μετάφραση προσπαθώ να κάνω αρκετές αναγνώσεις έστω των πρώτων κεφαλαίων, μέχρι να βρω τον ρυθμό του πρωτοτύπου, να δω αν, διαβασμένο μεγαλόφωνα, αποκαλύπτει κάτι.
Μετά προσπαθώ να φανταστώ πώς θα διατηρηθεί αυτός ο εσωτερικός ρυθμός του πρωτοτύπου και στο μετάφρασμα.

Μίλησέ μας για το τελευταίο έργο που μετέφρασες; Ή για όποιο άλλο εσύ επιθυμείς.

Είναι ένα έργο που ανέφερα και πιο πάνω, με τίτλο Η Όπερα των Νεκρών, και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Carnívora. Είναι ένα κλασσικό έργο της βραζιλιάνικης λογοτεχνίας, που διαδραματίζεται στο Μίνας Ζεράις και μοιάζει με αρχαία τραγωδία. Το έργο με δυσκόλεψε πάρα πολύ για πολλούς μήνες, κυρίως λόγω του ιδιώματος του Μίνας Ζεράις, κι επειδή πολλές λέξεις όχι μόνο ήταν ιδιωματικές αλλά και παλιακές. Όταν εν τέλει έπιασα τον παλμό του, γυρίζοντας πολύ στη γλώσσα των παππούδων μου και στον δικό τους επιτονισμό, το αγάπησα πολύ: είναι ένα έργο στο οποίο η κάθε λέξη είναι με ακρίβεια τοποθετημένη εκεί που βρίσκεται, δεν περισσεύει τίποτε και τίποτε δεν είναι τυχαίο.

Ένα υποδειγματικά καλογραμμένο βιβλίο, στο οποίο θεματικές ενότητες, φράσεις ή και λέξεις εμφανίζονται και επανεμφανίζονται σαν ισοκράτες, μουσικά θέματα ή παραλλαγές σε ένα θέμα, συνομιλώντας πράγματι με τη μουσική θεωρία. Αυτό το έργο επιδέχεται πολλές αναγνώσεις, αλλά ως μεταφράστρια με συνάρπασε η γραφή του συγγραφέα, που λειτουργεί σαν καλοκουρδισμένο ρολόι (παρόλο που στο βιβλίο ο χρόνος δείχνει να έχει σταματήσει). Ήταν επίσης ένα έργο του οποίου η μετάφραση ολοκληρώθηκε σε μια αρκετά δύσκολη περίοδο και που μέσα στον κόσμο του βρήκα ένα ασφαλές καταφύγιο όσο το χρειαζόμουν.

Ποιο είδος αγαπάς να μεταφράζεις και γιατί;

Λατρεύω να μεταφράζω ποίηση με παρέα. Αν μεταφράσαμε ποίηση μαζί, είμαστε φίλοι.

Ελένη, πώς αντιλαμβάνεσαι τον διάλογο μεταξύ μεταφράσεων και σπουδών φύλου;

Η μεταφρασεολογία συνομιλεί με τις σπουδές φύλου και τα δύο επιστημονικά πεδία αλληλοεμπλουτίζονται. Προσεγγίζοντας τη μετάφραση με τα εργαλεία των σπουδών φύλων, μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε ότι η γλώσσα είναι μεν άυλη, η χρήση της όμως έχει απτές συνέπειες, από τη στιγμή που γίνεται σε συγκεκριμένο πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο. Με άλλα λόγια, η γλώσσα, επομένως και η μετάφραση, που είναι κι αυτή παραγωγή λόγου, εκφέρεται από θέση, από μια οπτική ματιά που μπορεί να φέρει συνειδητές ή ασυνείδητες προκαταλήψεις (έμφυλες, φυλετικές, κοινωνικές κτλ.), τις οποίες είναι πολύ πιθανό να εκφράζει, διαιωνίζοντάς τες. Η επίγνωση αυτή μπορεί να διευρύνει τη ματιά μας, πρώτα ως αναγνώστριες κι έπειτα ως άτομα που παράγουν λόγο (αυτά, και τα δύο, τα κάνουμε όταν μεταφράζουμε).

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα στη μετάφραση από τα αγγλικά προς τα ελληνικά είναι το θέμα του γραμματικού γένους, όπου πολύ συχνά βλέπουμε να επιλέγεται το αρσενικό, σχεδόν αυτομάτως, επειδή στα ελληνικά χρησιμοποιείται γενικευτικά. Κι όμως, η γενικευτική χρήση του αρσενικού γένους στην παραγωγή πρωτότυπου λόγου στα ελληνικά μπορεί να οδηγήσει σε ερμηνευτικά σφάλματα αν, από κεκτημένη ταχύτητα, εφαρμοστεί άκριτα στη μετάφραση. Αλλά και οι σπουδές φύλου έχουν συνάφεια με τη μετάφραση, όσο διαπνέονται από διαθεματικότητα και δεν περιχαρακώνονται μέσα σε ουσιοκρατικές προσεγγίσεις. Ο διάλογος των σπουδών φύλων, των μετα-αποικιακών σπουδών και των κουήρ σπουδών με διαφορετικές κουλτούρες και γλώσσες δεν είναι απλά ένας επιστημολογικός διάλογος μεταξύ κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών, αλλά και μια βιωματική προσέγγιση αυτού που έχει εμπεδωθεί ως διαφορετικό.